Moggaliputta-Tissa Thera
Nội dung từ điển
III. Trong kiếp áp chót của ông, ông là Tissa sống trên cõi Phạm
thiên. Ông xuống thế làm người theo lời thỉnh cầu của chư Alahán
họp trong Đại hội Kết tập II, để giúp giáo pháp của Phật chói rạng.
Ông sanh ra trong gia đình Bàlamôn Moggali ở Pāṭaliputta.
Suốt bảy năm ròng từ lúc Tisssa chào đời, Trưởng lão Siggava đến
nhà Moggali khất thực hằng ngày, nhưng không bao giờ được gia chủ
bố thí. Qua năm thứ tám, một hôm ông được nghe nói “Hãy đi tiếp
qua bên kia.” Trên đường trở ra, ông gặp Moggali và được hỏi “ông
có nhận được gì từ trong nhà của chúng tôi chưa?”, ông trả lời “có.”
Moggali hỏi lại nhà và hôm sau lăng mạ Trưởng lão đã nói láo. Nghe
Trưởng lão giảng giải, Moggali hoan hỷ, khởi lòng tịnh tín, và từ đó
thỉnh ông về nhà cúng dường hằng ngày.
Một hôm, Trưởng lão Siggava đến ngồi vào ghế của Tissa và
có lời thô bạo; bấy giờ Tissa đã trưởng thành và đã làu thông Vệđà.
Trưởng lão hỏi Tissa một câu rút trong Tam song luận
(Cittayamaka) của Tạng Abhidhamma. Tissa không trả lời được.
Trưởng lão dạy đó là Manta của Phật. Tissa xin và được phép gia
nhập Tăng Đoàn dưới sự dìu dắt của Trưởng lão để học Phật; Trưởng
lão dạy Luật, còn Trưởng lão Caṇḍavajī dạy Kinh và Luận. Không
bao lâu sau Tissa đắc quả Dự lưu, rồi đắc quả Alahán và làm sư
trưởng nhóm tỳkheo ở Pāṭaliputta (1).
307
Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli
Trong lễ lạc thành Asokārama và các tịnh xá khác kiến tạo
bởi Vua Asoka, Trưởng lão Moggallāna-Tissa thường được nhà vua
hỏi “có người quyến thuộc nào trong giáo pháp của đức Phật giống
(tức bố thí rộng rãi) như trẫm không?” Trưởng lão tâu “người nào
cho con trai hay con gái của mình gia nhập vào tăng chúng, người ấy
mới được gọi là quyến thuộc của giáo pháp.” Vua Asoka cho cả hai
con, Thái tử Mahinda và Công chúa Saṅghamittā, xuất gia; Trưởng
lão làm Thầy Tế độ (upajjhāya) của Mahinda (2). Được Vua Asoka
ủng hộ, lợi lộc của Tăng Đoàn thịnh phát nên gây nhiều ô nhiễm
trong Tăng chúng. Trưởng lão giao chúng tỳkheo cho Mahinda trông
coi và đi ẩn cư trên núi Ahogaṅgā bảy năm. Để chỉnh đốn đạo giáo,
Vua Asoka cử một Đại thần đến gặp chư tỳkheo. Vị quan này “ngu
xuẩn” nên ra lệnh chém đầu hết bảy Trưởng lão. Được mách, nhà
vua cho tìm Trưởng lão, và ông đích thân ra bến đưa tay đỡ Trưởng
lão lên (3), đưa về vườn Rativaḍḍhana, và thỉnh cầu Trưởng lão thi
triển thần thông. Trưởng lão làm đất một vùng rung động và thuyết
Tittira Jātaka (hàm ý “Không cố ý ác thì không có nghiệp duyên”)
chứng minh nhà vua vô tội trong việc sát hại bảy tỳkheo. Trong bảy
hôm, Vua Asoka (nhờ sự trợ giúp của các dạxoa) quy tụ hết chư
tỳkheo về Asokārāma với mục đích loại trừ những phần tử ngoại đạo
(bằng cách hỏi từng tỳkheo về giáo lý họ đang theo, và theo Trưởng
lão chỉ có giáo lý Phân biệt-luận giả tức Vibhajjavāda là chánh
pháp). Sau đó Trưởng lão chủ trì Đại Hội III tham dự bởi một ngàn
vị Alahán tại Asokārāma để trùng tuyên chánh pháp; Bộ Luận sự
Kathāvatthuppakaraṇa được soạn để luận bác tà kiến ngoại đạo
(Phật). Bấy giờ là năm thứ 17 của triều đại Asoka và Trưởng lão
Moggallāna-Tissa đã 72 tuổi đời (4). Sau khi kết thúc Kết tập III
(kéo dài 9 tháng), Trưởng lão thu xếp để trong tháng Kattika chư
tỳkheo ra đi hoằng pháp trong các lân bang của Ấn Độ (5). Lúc Tích
Lan xin thỉnh nhánh Bồ Đề, Trưởng lão tâu với Vua Asoka “nên gởi”
và kể lại năm đại nguyện mà Phật đã chú nguyện trước khi Nípbàn
(6).
Theo Dipavaṃsa (7), Moggallāna-Tissa thọ cụ túc giới vào
năm thứ 2 của triều đại Candagutta, lúc Trưởng lão Siggava đã 64.
Candagutta trị vì 12 năm được kế vị bởi Bindusāra trị vì 37 năm rồi
Asoka. Vào năm thứ 6 của triều đại Asoka, Trưởng lão
308
Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli
Moggaliputta, 66, truyền giới cho Mahinda. Trưởng lão nhập diệt lúc
80 (năm thứ 26 của triều đại Asoka) và hướng dẫn Tăng Đoàn những
68 năm.
(1) Mhv. v. 95 ff., 131 ff.; Dpv. v. 55 ff.; Sp. i. 35-41. (2)
Mhv. v. 191 ff.; Sp. i. 50 f. (3) Sp. i. 50 f. nói rằng nhà
vua nằm mộng đêm hôm trước và các Bàlamôn giải mộng đoán rằng
sẽ có một Đại ẩn sĩ (samaṇanāya) đụng tay ông (có nghĩa nhận ông
làm đệ tử). Đụng tay vua là một hành động bị xử tử, do đó các hầu
cận của vua sắp ra tay, nhưng nhà vua kịp thời cản ngăn. (4)
Mhv. v. 231-81; Dpv. vii. 16 ff., 39 ff.; Sp. i. 57 ff. (5)
Xem danh sách Mhv. xii. 1 ff.; Dpv. viii. 1 ff.; Sp. i. 63 ff.
(6) Mhv. xviii. 21 ff. (7) Dpv. v. 68 ff., 82, 91, 96,
100 f., 107 f.; và vii. 23 ff.
Nguồn và dẫn chiếu
-
Dīpavaṃsa
— CHRONICLE Dpv. v. 55 ff.
-
Dīpavaṃsa
— CHRONICLE Dpv. vii. 16 ff.
-
Dīpavaṃsa
— CHRONICLE Dpv. viii. 1 ff.
-
Dīpavaṃsa
— CHRONICLE Dpv. v. 68 ff.
-
Mahāvaṃsa
— CHRONICLE Mhv. v. 95 ff.
-
Mahāvaṃsa
— CHRONICLE Mhv. v. 191 ff.
-
Mahāvaṃsa
— CHRONICLE Mhv. v. 231
-
Mahāvaṃsa
— CHRONICLE Mhv. xii. 1 ff.
-
Mahāvaṃsa
— CHRONICLE Mhv. xviii. 21 ff.
-
Samantapāsādikā
— COMMENTARY_VINAYA Sp. i. 35
-
Samantapāsādikā
— COMMENTARY_VINAYA Sp. i. 50 f.Số lần xuất hiện: 2
-
Samantapāsādikā
— COMMENTARY_VINAYA Sp. i. 57 ff.
-
Samantapāsādikā
— COMMENTARY_VINAYA Sp. i. 63 ff.

Mốc I : Hoàn cảnh trước khi Phật ra đời
Mốc II : Sự kiện Phật đản sanh
Mốc III: Giai đoạn tuổi thơ của Bồ tát Tất Đạt Đa
Mốc IV : Giai đoạn trưởng thành - xuất gia
Mốc V : Tầm đạo
Mốc VI : Thành đạo
Mốc VII: Những vị đệ tử đầu tiên
Mốc VIII : Tăng đoàn lớn mạnh
Mốc IX: Mười ba năm cuối cuộc đời Đức Phật
Mốc X : Đức Phật nhập niết bàn