Gandhāra

Tổng quan

Gandhāra (Pāli/Sanskrit: Gandhāra) là một trong mười sáu Mahājanapada – mười sáu đại quốc của Ấn Độ cổ đại.

Gandhāra nằm ở vùng cực tây bắc của không gian văn hóa Ấn Độ cổ, cách rất xa những trung tâm hoạt động chính của Đức Phật như Magadha, Kosala và Vajji.

Trung tâm nổi tiếng nhất của Gandhāra là:

Takkasilā (Sanskrit: Takṣaśilā; hiện thường gọi Taxila).

Trong truyền thống Phật giáo Pāli, Gandhāra thời Đức Phật đặc biệt gắn với Pukkusāti, một nhân vật được truyền thống xác định là vua Gandhāra và có quan hệ với vua Bimbisāra của Magadha.

Cần phân biệt rõ hai giai đoạn:

Gandhāra thời Đức Phật

và

Gandhāra trở thành một trung tâm Phật giáo–nghệ thuật lớn trong những thế kỷ sau.

Hai lớp lịch sử này đều quan trọng nhưng không nên nhập thành một.

---

Gandhāra – một trong mười sáu Mahājanapada

Các danh sách Pāli về mười sáu Mahājanapada có Gandhāra.

Điều này cho thấy Gandhāra thuộc mạng lưới các chính thể lớn được người miền trung lưu vực Gaṅgā biết đến.

Tuy nhiên về mặt địa lý, Gandhāra nằm rất xa:

• Magadha;

• Kosala;

• Vajji;

• Kāsi;

• Sakya.

Đây là một điểm rất quan trọng khi dựng bản đồ.

Gandhāra không nên được đặt gần vùng hoạt động chính của Đức Phật.

Nó nằm ở tây bắc tiểu lục địa Ấn Độ.

---

Takkasilā – Taxila

Takkasilā là trung tâm đô thị nổi tiếng nhất của Gandhāra.

Tên Sanskrit là:

Takṣaśilā.

Tên thường dùng trong nghiên cứu hiện đại:

Taxila.

Đây là một thành phố quan trọng trên các tuyến giao thương nối miền tây bắc với phần còn lại của tiểu lục địa.

Trong văn học Phật giáo, Takkasilā còn nổi tiếng như một nơi học tập.

Nhiều truyện Jātaka kể rằng các hoàng tử, Bà-la-môn và thanh niên từ nhiều vùng đến Takkasilā để học với các vị ācariya – thầy giáo.

Tuy nhiên cần thận trọng với cách gọi:

“Đại học Taxila”.

Không nên khiến người đọc hình dung đây là một trường đại học tập trung theo mô hình hiện đại.

Cách diễn đạt an toàn hơn:

“Takkasilā là một trung tâm giáo dục nổi tiếng trong truyền thống Ấn Độ cổ, nơi nhiều thầy và nhóm học trò hoạt động.”

---

Takkasilā trong Jātaka

Takkasilā xuất hiện rất nhiều trong văn học Jātaka.

Một mô-típ quen thuộc là:

một thanh niên hoặc hoàng tử rời quê nhà,

đi đến Takkasilā,

và học tập dưới sự hướng dẫn của một vị ācariya.

Điều này phản ánh danh tiếng rất lớn của thành phố trong trí nhớ văn học Phật giáo.

Nhưng cần phân loại:

Jātaka/truyền thống

khác với

chứng cứ trực tiếp về cuộc đời Đức Phật.

Không nên dùng các truyện tiền thân để khẳng định rằng Đức Phật lịch sử từng đến Takkasilā.

---

Đức Phật có đến Gandhāra không?

Hiện không có chứng cứ Nikāya mạnh cho thấy Đức Phật Gotama đã trực tiếp đi đến Gandhāra.

Phần lớn hoạt động hoằng pháp được ghi nhận của Ngài tập trung tại:

• Magadha;

• Kosala;

• Vajji;

• Kāsi;

• Malla;

• Sakya;

• Koliya;

• và các vùng thuộc trung bắc Ấn Độ.

Do Gandhāra nằm rất xa về phía tây bắc, database không nên tự động tạo:

Đức Phật → Takkasilā

như một quan hệ “Đức Phật từng cư trú tại đây”.

Quan hệ Phật giáo quan trọng hơn là thông qua:

Pukkusāti.

---

Pukkusāti

Pukkusāti là nhân vật quan trọng nhất khi nghiên cứu quan hệ giữa Gandhāra và Phật giáo thời Đức Phật.

Trong truyền thống Pāli, ông được xác định là vua Gandhāra, với Takkasilā là trung tâm quyền lực.

Pukkusāti đặc biệt nổi tiếng vì quan hệ với:

Bimbisāra – vua Magadha.

Hai người được truyền thống mô tả là có quan hệ hữu nghị mặc dù hai nước cách nhau rất xa.

Đây là một trong những ví dụ thú vị nhất về mạng lưới liên lạc đường dài của Ấn Độ cổ.

Có thể thiết lập:

Gandhāra → Takkasilā → Pukkusāti

và:

Pukkusāti ↔ Bimbisāra → Magadha.

---

Pukkusāti và Bimbisāra

Theo truyền thống chú giải Pāli, Pukkusāti và Bimbisāra chưa từng gặp trực tiếp nhưng thiết lập quan hệ hữu nghị thông qua thương nhân và sứ giả.

Hai vị trao đổi quà tặng.

Khi Bimbisāra biết người bạn phương xa chưa biết đến sự xuất hiện của Đức Phật, ông quyết định gửi một món quà đặc biệt:

thông tin về Buddha, Dhamma và Saṅgha.

Truyền thống kể rằng Bimbisāra cho ghi lại giáo pháp trên một tấm vàng và gửi cho Pukkusāti.

Sau khi đọc, Pukkusāti phát sinh niềm tin sâu sắc.

Ông từ bỏ địa vị và lên đường tìm Đức Phật.

Tuy nhiên cần ghi nguồn rất rõ:

phần chi tiết về tình bạn hai vua, quà tặng và thông điệp của Bimbisāra chủ yếu thuộc chú giải/truyền thống hậu kỳ.

MN 140 xác nhận Pukkusāti đã xuất gia vì lòng tin nơi Đức Phật, nhưng không kể toàn bộ câu chuyện Gandhāra–Bimbisāra như chú giải.

---

MN 140 – Dhātuvibhaṅga Sutta

Nguồn Nikāya quan trọng nhất liên quan Pukkusāti là:

MN 140 – Dhātuvibhaṅga Sutta
Kinh Phân Tích Giới.

Đây là một bài kinh đặc biệt.

Pukkusāti đã từ bỏ đời sống gia đình và xuất gia vì lòng tin nơi Đức Phật.

Nhưng ông:

chưa từng trực tiếp gặp Đức Phật.

Trong hành trình tìm Ngài, Pukkusāti nghỉ qua đêm trong nhà/xưởng của một người thợ gốm.

Đức Phật cũng đến nơi ấy.

Hai người cùng trú trong một đêm.

Điều đặc biệt là:

Pukkusāti không nhận ra người đang ở cùng mình chính là Đức Phật.

---

Đức Phật gặp Pukkusāti

Đức Phật hỏi Pukkusāti:

Ông xuất gia vì ai?

Ai là vị thầy của ông?

Ông theo giáo pháp của ai?

Pukkusāti trả lời rằng ông xuất gia vì Sa-môn Gotama, nhưng thú nhận rằng ông chưa từng gặp Ngài.

Đức Phật không lập tức tiết lộ thân phận.

Ngài hỏi Pukkusāti liệu có muốn nghe một bài pháp hay không.

Pukkusāti đồng ý.

Đức Phật sau đó giảng một bài pháp sâu sắc về các yếu tố cấu thành con người và sự tu tập.

Đây trở thành:

Dhātuvibhaṅga Sutta.

---

Giáo pháp trong Dhātuvibhaṅga Sutta

Bài kinh phân tích các dhātu – giới/yếu tố, gồm những yếu tố như:

• đất;

• nước;

• lửa;

• gió;

• không gian;

• thức.

Đức Phật hướng Pukkusāti đến việc không đồng nhất các hiện tượng này với:

“tôi”

hay

“của tôi”.

Bài kinh tiến đến những chỉ dẫn sâu sắc về:

• cảm thọ;

• trí tuệ;

• chân lý;

• xả ly;

• an tịnh;

• và sự chấm dứt chấp thủ.

Đây là một trong những bài kinh triết lý sâu sắc của Trung Bộ.

---

Pukkusāti nhận ra Đức Phật

Trong khi nghe pháp, Pukkusāti nhận ra:

người đang giảng cho mình chính là Đức Phật mà ông đã lên đường tìm kiếm.

Ông xin lỗi vì trước đó đã xưng hô với Đức Phật như với một người đồng tu bình thường.

Sau đó Pukkusāti xin được thọ giới đầy đủ.

Đức Phật hỏi ông đã có đầy đủ y và bát chưa.

Pukkusāti trả lời chưa có.

Đức Phật nói rằng các Như Lai không truyền đại giới cho người chưa có đầy đủ y và bát.

Pukkusāti đi tìm chúng.

---

Cái chết của Pukkusāti

Trong khi tìm y và bát, Pukkusāti bị một con bò/cow tấn công và chết.

Các Tỳ-kheo sau đó hỏi Đức Phật về số phận của ông.

Đức Phật xác nhận Pukkusāti đã đạt một mức chứng ngộ cao và sẽ không trở lại đời sống thế gian theo cách thông thường nữa.

Đây là kết thúc rất đặc biệt của câu chuyện Pukkusāti.

Quan hệ dữ liệu nên là:

Gandhāra
→ Pukkusāti
→ rời bỏ ngai vị theo truyền thống
→ tìm Đức Phật
→ gặp Đức Phật
→ MN 140 Dhātuvibhaṅga Sutta.

---

Điều rất quan trọng về nguồn Pukkusāti

Database cần phân biệt hai tầng chứng cứ.

Nikāya – chứng cứ trực tiếp

MN 140 cho biết:

• Pukkusāti đã xuất gia vì lòng tin nơi Đức Phật;

• ông chưa từng gặp Đức Phật trước đó;

• hai người gặp nhau tại chỗ người thợ gốm;

• Đức Phật giảng Dhātuvibhaṅga;

• Pukkusāti nhận ra Đức Phật;

• ông xin thọ giới;

• sau đó qua đời.

Chú giải/truyền thống

Các chi tiết:

• Pukkusāti là vua Takkasilā/Gandhāra;

• tình bạn giữa Pukkusāti và Bimbisāra;

• trao đổi quà tặng;

• Bimbisāra gửi thông điệp về Tam Bảo;

• Pukkusāti đọc thông điệp rồi bỏ ngai vàng;

được phát triển đặc biệt trong truyền thống chú giải.

Không nên gắn nhãn tất cả các chi tiết này là “MN 140 nói”.

---

Gandhāra và Magadha

Quan hệ truyền thống giữa:

Gandhāra ↔ Magadha

rất đáng đưa vào database.

Hai vùng cách nhau rất xa:

Gandhāra ở tây bắc,

trong khi

Magadha nằm ở miền đông lưu vực Gaṅgā.

Câu chuyện Pukkusāti–Bimbisāra phản ánh ý niệm về những mạng lưới thương mại, ngoại giao và truyền thông nối các vùng xa nhau của tiểu lục địa.

Có thể tạo mạng:

Gandhāra
→ Takkasilā
→ Pukkusāti
↔ Bimbisāra
→ Rājagaha
→ Magadha.

---

Gandhāra và Kamboja

Trong nhiều danh sách cổ, Gandhāra và Kamboja thường được nhắc gần nhau.

Cả hai thuộc vùng tây bắc của thế giới Ấn Độ được kinh điển biết đến.

Do đó bản đồ database nên liên kết:

Gandhāra ↔ Kamboja.

Tuy nhiên không nên coi hai nước là một.

Chúng là hai chính thể/khu vực riêng biệt.

---

Gandhāra và Avantī

Gandhāra và Avantī đều nằm ngoài vùng trung tâm hoạt động thường xuyên của Đức Phật.

Các truyền thống hậu kỳ có những câu chuyện chính trị liên quan giữa Pukkusāti và các nước khác.

Nhưng không nên biến những truyền thống đó thành một lịch sử quân sự chắc chắn nếu không có chứng cứ độc lập.

Đối với database Nikāya, quan hệ:

Gandhāra ↔ Magadha

qua Pukkusāti–Bimbisāra có giá trị Phật học lớn hơn.

---

Vị trí địa lý

Gandhāra nằm ở vùng tây bắc tiểu lục địa Ấn Độ cổ.

Không gian lịch sử của nó thường được đặt quanh:

• thung lũng Peshawar;

• khu vực Taxila;

• lưu vực sông Kabul;

• và các vùng lân cận thuộc Pakistan và Afghanistan ngày nay.

Trung tâm Takkasilā/Taxila nằm trong Pakistan ngày nay.

Nhưng phạm vi Gandhāra thay đổi mạnh theo từng thời kỳ.

Vì vậy bản đồ nên ghi:

“Gandhāra – phạm vi ước định, thay đổi theo thời kỳ.”

Không nên sử dụng ranh giới của một đế chế hậu kỳ để biểu diễn Gandhāra thời Đức Phật.

---

Gandhāra và thế giới Ba Tư

Do vị trí ở cực tây bắc, Gandhāra nằm gần vùng tiếp xúc giữa tiểu lục địa Ấn Độ và các thế lực Iran cổ đại.

Trong khoảng thế kỷ VI–V TCN, khu vực Gandhāra có liên hệ với Đế quốc Achaemenid.

Đây là bối cảnh lịch sử rất đáng chú ý.

Tuy nhiên mối quan hệ chính xác giữa:

Pukkusāti

và

quyền lực Achaemenid

không đủ chắc chắn để xây dựng một tiểu sử chính trị chi tiết.

Không nên khẳng định:

Pukkusāti chắc chắn đánh bại Ba Tư

hoặc

Pukkusāti chắc chắn là chư hầu Ba Tư

nếu không có nguồn độc lập đủ mạnh.

Có thể ghi đơn giản:

“Gandhāra thời kỳ này nằm trong vùng tiếp xúc và cạnh tranh chính trị với thế giới Achaemenid; chi tiết niên đại và địa vị chính trị còn được nghiên cứu.”

---

Gandhāra hậu kỳ và Phật giáo

Đây là phần rất quan trọng nhưng phải tách khỏi Gandhāra thời Đức Phật.

Trong những thế kỷ sau Đức Phật, Gandhāra trở thành một trong những trung tâm Phật giáo lớn nhất của Trung và Nam Á.

Phật giáo phát triển mạnh trong khu vực dưới nhiều triều đại.

Các tu viện, bảo tháp và trung tâm học thuật xuất hiện rộng khắp.

Gandhāra sau này có vai trò đặc biệt trong việc truyền Phật giáo theo các tuyến thương mại hướng về:

• Afghanistan;

• Trung Á;

• và xa hơn về phía đông.

Đây là lịch sử sau thời Đức Phật, không nên dùng để chứng minh rằng Gandhāra đã có cùng quy mô Phật giáo ngay trong thế kỷ V TCN.

---

Nghệ thuật Gandhāra

Tên Gandhāra ngày nay đặc biệt nổi tiếng nhờ:

nghệ thuật Phật giáo Gandhāra.

Phong cách này phát triển nhiều thế kỷ sau Đức Phật.

Các tượng Phật Gandhāra nổi tiếng với:

• y phục có nhiều nếp gấp;

• tóc gợn sóng;

• khuôn mặt được tạo hình theo phong cách đặc trưng;

• sự kết hợp giữa truyền thống nghệ thuật địa phương với ảnh hưởng Hellenistic, Iran và những dòng nghệ thuật khác.

Đây là một giai đoạn cực kỳ quan trọng trong lịch sử mỹ thuật Phật giáo.

Nhưng phải ghi rõ:

Tượng Phật Gandhāra không phải hình ảnh Gandhāra thời Đức Phật.

Khi tạo ảnh minh họa record “Nước Gandhāra thời Đức Phật”, không nên lấy tượng Gandhāra thế kỷ I–III CN làm cảnh chính mà không có chú thích thời kỳ.

---

Các bản kinh Phật giáo Gandhāra

Một phát hiện cực kỳ quan trọng của nghiên cứu hiện đại là các bản thảo Phật giáo Gandhāra.

Nhiều văn bản được viết bằng Gāndhārī, thường sử dụng chữ Kharoṣṭhī.

Chúng thuộc những thế kỷ sau Đức Phật và nằm trong số những bản thảo Phật giáo cổ nhất còn tồn tại.

Điều này cho thấy Gandhāra về sau trở thành một trung tâm quan trọng của văn hóa văn bản Phật giáo.

Nhưng một lần nữa:

Gāndhārī manuscripts = lịch sử Phật giáo hậu kỳ

không phải bằng chứng trực tiếp cho hoạt động của Đức Phật tại Gandhāra.

---

Takkasilā và Jīvaka

Truyền thống Phật giáo kể rằng Jīvaka Komārabhacca, vị thầy thuốc nổi tiếng gắn với vua Bimbisāra và Tăng đoàn, đã đến Takkasilā học y thuật.

Ông học nhiều năm dưới sự hướng dẫn của một thầy thuốc.

Sau đó Jīvaka trở về vùng Magadha và nổi tiếng về y thuật.

Đây là một quan hệ rất đáng thêm vào database:

Gandhāra → Takkasilā → Jīvaka → Magadha.

Câu chuyện cũng củng cố hình ảnh Takkasilā như một trung tâm đào tạo nổi tiếng trong truyền thống Phật giáo.

Tuy nhiên cần ghi nguồn Vinaya/truyền thống phù hợp, không coi mọi chi tiết về chương trình học tại Takkasilā như dữ liệu khảo cổ.

---

Takkasilā và Pasenadi

Các truyền thống Phật giáo cũng liên hệ Pasenadi của Kosala với việc học tập tại Takkasilā.

Tương tự, nhiều nhân vật khác trong văn học Phật giáo được kể là từng đến đây học.

Điều này phản ánh danh tiếng của Takkasilā trong truyền thống.

Nhưng các liên kết này cần được đánh dấu theo nguồn, đặc biệt khi chúng xuất phát từ chú giải hoặc Jātaka.

---

Vai trò của Gandhāra trong lịch sử Phật giáo

Gandhāra có thể được hiểu qua hai giai đoạn lớn.

Gandhāra thời Đức Phật

Ý nghĩa chính:

• một trong mười sáu Mahājanapada;

• trung tâm Takkasilā;

• Pukkusāti;

• quan hệ truyền thống Pukkusāti–Bimbisāra;

• liên hệ gián tiếp với Đức Phật qua MN 140;

• Takkasilā như trung tâm học tập nổi tiếng.

Gandhāra hậu kỳ

Ý nghĩa chính:

• trung tâm Phật giáo lớn;

• hệ thống tu viện và bảo tháp;

• nghệ thuật Gandhāra;

• văn bản Gāndhārī;

• chữ Kharoṣṭhī;

• cầu nối truyền bá Phật giáo về phía Trung Á.

Hai giai đoạn cần được trình bày riêng.

---

Nhân vật liên quan

• Đức Phật Gotama

• Pukkusāti

• Bimbisāra

• Jīvaka Komārabhacca

• các thương nhân và sứ giả trong truyền thống Gandhāra–Magadha

• các ācariya của Takkasilā trong Jātaka/truyền thống

---

Địa danh liên quan

• Takkasilā / Takṣaśilā / Taxila

• Magadha

• Rājagaha

• Kamboja

• vùng Peshawar

• sông Kabul và khu vực tây bắc

---

Kinh và nguồn nên liên kết

AN – danh sách mười sáu Mahājanapada

→ xác nhận Gandhāra trong thế giới chính trị được kinh điển biết đến.

MN 140 – Dhātuvibhaṅga Sutta

→ Pukkusāti gặp Đức Phật.

Vinaya

→ truyền thống Jīvaka học y tại Takkasilā.

Jātaka

→ Takkasilā như trung tâm học tập nổi tiếng.

Chú giải MN 140

→ Pukkusāti là vua Gandhāra, quan hệ với Bimbisāra và câu chuyện thông điệp về Tam Bảo.

Các nguồn khảo cổ/học thuật:

→ Gandhāra hậu kỳ, nghệ thuật Gandhāra, Gāndhārī manuscripts và Kharoṣṭhī.

---

Đính chính dữ liệu hiện tại

Record hiện tại quá ngắn và cần bổ sung các điểm sau.

1. Gandhāra là một trong mười sáu Mahājanapada.

Đây là dữ liệu nền tảng.

2. Thêm Takkasilā.

Đây phải là địa danh con quan trọng nhất của Gandhāra.

3. Thêm Pukkusāti.

Đây là nhân vật Phật học nổi bật nhất liên hệ Gandhāra thời Đức Phật.

4. Liên kết MN 140.

Đây là bài kinh quan trọng nhất để nối Pukkusāti với Đức Phật.

5. Phân biệt Nikāya và chú giải.

MN 140 không tự kể toàn bộ câu chuyện “vua Gandhāra nhận thông điệp của Bimbisāra rồi bỏ ngai”.

6. Không khẳng định Đức Phật đã đến Gandhāra.

Hiện không có chứng cứ Nikāya mạnh cho điều đó.

7. Tách Gandhāra thời Đức Phật khỏi Gandhāra Phật giáo hậu kỳ.

Đây là đính chính quan trọng nhất.

8. Không dùng nghệ thuật Gandhāra hậu kỳ để mô tả trực tiếp xã hội thời Đức Phật.

Các tượng Phật nổi tiếng của Gandhāra xuất hiện nhiều thế kỷ sau.

9. Thêm Jīvaka–Takkasilā.

Đây là một quan hệ địa danh–nhân vật rất có giá trị cho database.

---

Mô tả ngắn đề nghị

“Gandhāra là một trong mười sáu Mahājanapada của Ấn Độ cổ đại, nằm ở vùng tây bắc tiểu lục địa với Takkasilā (Taxila) là trung tâm nổi tiếng. Trong truyền thống Phật giáo, Gandhāra thời Đức Phật đặc biệt gắn với Pukkusāti, người đã xuất gia vì lòng tin nơi Đức Phật và về sau gặp Ngài trong sự kiện được ghi lại ở MN 140 – Dhātuvibhaṅga Sutta. Nhiều thế kỷ sau, Gandhāra trở thành một trung tâm lớn của Phật giáo, nghệ thuật và văn bản Phật giáo, nhưng giai đoạn hậu kỳ này cần được phân biệt với Gandhāra thời Đức Phật.”

Dữ liệu đề nghị

Tên: Gandhāra
Pāli: Gandhāra
Sanskrit: Gandhāra
Loại: Mahājanapada
Trung tâm nổi bật: Takkasilā / Takṣaśilā / Taxila
Vị trí: Tây bắc tiểu lục địa Ấn Độ; Pakistan–Afghanistan ngày nay, phạm vi ước định
Vua theo truyền thống Pāli: Pukkusāti
Quan hệ quan trọng: Gandhāra ↔ Magadha
Nhân vật: Pukkusāti, Bimbisāra, Jīvaka
Kinh quan trọng: MN 140 – Dhātuvibhaṅga Sutta
Vai trò thời Đức Phật: Mahājanapada xa về phía tây bắc, liên hệ Phật giáo nổi bật qua Pukkusāti
Vai trò hậu kỳ: trung tâm lớn của Phật giáo, nghệ thuật Gandhāra và văn bản Gāndhārī
Chứng cứ Gandhāra là Mahājanapada: Rất cao
Chứng cứ Đức Phật trực tiếp đến Gandhāra: Không có chứng cứ Nikāya mạnh
Độ chắc chắn ranh giới: Trung bình/thấp

Mức độ chắc chắn

RẤT CAO – Gandhāra thuộc danh sách mười sáu Mahājanapada.

CAO – Takkasilā là trung tâm quan trọng nhất được truyền thống liên hệ với Gandhāra.

RẤT CAO – NIKĀYA – MN 140 xác nhận Pukkusāti xuất gia vì lòng tin nơi Đức Phật và sau đó trực tiếp gặp Ngài.

TRUYỀN THỐNG/CHÚ GIẢI – Pukkusāti là vua Gandhāra/Takkasilā, là bạn của Bimbisāra và nhận thông điệp Phật pháp từ Bimbisāra.

VINAYA/TRUYỀN THỐNG – Jīvaka học y tại Takkasilā.

JĀTAKA/TRUYỀN THỐNG – Takkasilā là nơi rất nhiều hoàng tử và thanh niên đến học.

KHÔNG NÊN KHẲNG ĐỊNH – Đức Phật lịch sử trực tiếp đến Gandhāra.

RẤT CAO – HẬU KỲ – Gandhāra về sau trở thành một trung tâm lớn của Phật giáo và nghệ thuật Phật giáo.

TRUNG BÌNH/THẤP – đường biên chính xác của Gandhāra thời Đức Phật.