Mahā-Udāyī
Nội dung từ điển
Mahā-Ummagga Jātaka (N0. 546).—Chuyện Đường Hầm Vĩ
Đại. Một thời, Bồ Tát sanh làm con của Phú thương Sirivaḍḍhaka
và Bà Sumanādevī ở Mithilā. Hài nhi chào đời được Thiên chủ
Sakka đặt một cành thuốc thần trên tay, nên được đặt tên là
83
Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli
Mahosadha (Osadha-Kumāra, Dược thảo Nam tử). Truyền thuyết
nói rằng trước khi Ngài giáng nhập thai mẫu, Vua Videha trị vì
Mithilā nằm mộng mà quý vị đoán giải tâu là điềm có bậc Đại sĩ xuất
thế.
Ngay từ lúc bé, Mahosadha đã biết xây một hý trường lớn
với vườn bông chung quanh để tránh mưa nắng lúc vui chơi với các
bạn. Lúc bé lên bảy, nhà vua muốn vời bé vô triều nhưng có đại thần
không đồng ý vì ganh tỵ. Sau khi thử và biết rõ tài nghệ phi thường
của bé, nhà vua triệu chàng vô triều và cử chàng làm vị Cố vấn thứ
năm bên cạnh các Đại thần Senaka, Pukkusa, Kāvinda và
Devinda.
Một hôm, Trí giả Mahosadha giải oan cho Hoàng hậu
Udumbāra (q.v.) khỏi cơn thịnh nộ bất công của nhà vua, và được bà
xem như bạn thiết. Tại triều, Mahosadha phải đối trí nhiều lần với
các Đại thần, nhưng lần nào chàng cũng thắng (2).
Lên 16, Mahosadhha thành hôn với Amarādevī, con gái của
một gia đình nghèo nhưng có trí. Nàng giúp Mahosadha giải quyết
nhiều hiểu lầm (do các Đại thần ganh tỵ tìm kế ly gián chàng với
vua) và tạo tin tưởng nơi nhà vua. Có lần các Đại thần trộm báu vật
của hoàng cung và vờ đem tặng nàng. Nàng nhận tất cả nhưng cũng
ghi giữ tất cả bằng chứng (như của ai tặng, ai đem đến, ngày, tháng,
vân vân). Sau đó, các Đại thần vu khống Mahosadha đang cất giữ
báu vật của vua. Vua nổi giận và không cho Mahosadha tấu trình.
Thế là chàng phải trốn đi. Bốn Đại thần đến cung Amarādevī bị nàng
cho gia nhơn bắt bỏ vô nhà tắm, cạo hết râu tóc, và hành hạ đủ điều.
Xong, nàng trình diện họ với nhà vua cùng báu vật bị trộm.
Trong lúc Trí giả Mahosadha trốn làm thợ gốm, vị nữ thần
giữ lọng vua đặt nhiều câu hỏi, biết ngoài Trí giả không ai có thể giải
đáp được, với mục đích để vua triệu ông về. Đúng vậy, nhà vua cho
tìm, rước ông về triều, và phục hồi mọi vinh quang.
Bốn vị Đại thần tiếp tục bày mưu triệt hạ Trí giả Mahasodha:
câu chuyện tiết lộ bí mật. Học được nơi Trí giả lời khuyên không
nên tiết lộ bí mật với ai cả, Lão thần Senaka tâu vua hãy hỏi
Mahasodha, nếu gả bảo không nên tiết lộ bí mật với ai cả tức gả âm
mưu soán ngôi. Được vua hỏi, Mahasodha đáp không nên tiết lộ bí
mật với ai cả, nên bị vua nghi và ra lệnh giết vào sáng mai tại cửa
84
Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli
hoàng cung. Hoàng hậu Udumbarī biết được, viết mật thơ gởi
Mahasodha. Hôm sau, nắm toàn binh lực trong tay, cử quân thị vệ
khắp nơi, Trí giả Mahasodha cùng đoàn tùy tùng rầm rộ uy nghi tiến
vào cung. Ông trách vua rồi nói ra bí mật của bốn vị Đại thần mà họ
đã tiết lộ cho nhau và Trí giả Mahasodha nghe được: Senaka giết một
kỹ nữ, Pukkusa có vết cùi trên đùi, Kāvinda bị quỷ dạxoa Nara ám,
và Devinda cắp ngọc thần. Bốn vị bị vua bắt tội. Trí giả Mahasodha
dạy không nên tiết lộ bí mật với ai cả, kẻ nào bảo phải tiết lộ bí mật,
kẻ đó sẽ bị suy tàn. Sau đó ông tâu trình và được vua tha tội cho bốn
lão thần. Một lần nữa, Trí giả Mahasodha được Vua Videha trọng
dụng; ông cũng cố an ninh quốc độ và đem an lạc cho toàn dân.
Có Vua Samkhapāla của Ekabala đang chiêu binh mãi mã.
Trí giả Mahasodha gởi con két thân tín của mình đi dò la tin tức.
Trên đường về két bay ngang thành Uttarapañcāla và nghe Vua
Cūḷani-Brahmadatta bàn với Quân sư Kevaṭṭa kế hoạch tóm thâu
Jambudīpa. Bramadatta chinh phục được 101 nhà vua trong xứ
Jambudīpa rồi, giờ chỉ còn Vua Videha. KevaṤṤa biết tài trí của
Mahasodha nên can gián. Nhưng bị Mahasodha bẫy, Brahmadatta
xua quân vây hãm Mithilā,; ông không chiến thắng được dầu đã cắt
nước, cắt lương thực, cắt cũi đốt, vân vân. Trong thành Mithilā,
Mahasodha bày ra nhiều mưu kế thâm sâu, kể cả Pháp chiến để hạ
nhục Quân sư KevaṤṤa (KevaṤṤa đối mặt với Mahasodha để tranh
luận, Mahasodha liệng bảo ngọc nói để tặng KevaṤṤa, ngọc rơi xuống
đất, KevaṤṤa cuối xuống lượm ngọc, bị ngỡ là cúi đầu chào
Mahasodha), nhưng cũng không thể đuổi được địch quân. Sau cùng,
Mahasodha gởi Anukevaṭṭa sang trá hàng và phao tin KevaṤṤa cùng
nhiều quân sư khác đã nhận quà mua chuộc để về phe Mithilā rồi.
Vua Brahmadatta rút quân trở về Uttarapañcāla.
Để trả thù, năm sau Quân sư KevaṤṤa bày mưu cho Vua
Videha đắm say nhan sắc tuyệt thế của Công chúa Pãncālacandī của
Vua Bramadatta, với mục đích bắt lấy vua cùng Mahosadha. Bấy giờ
có con chim Maynah đứng bên cạnh vương sàng nghe hết âm mưu.
Thế là Quân sư sang Mithilā định ngày sính lễ. Để rõ thiệt hư, Trí
giả Mahasodha gởi két Maṭṭhara sang tìm chim Maynah lấy tin đem
về. Mahasodha tìm cách phản công. Ông đi sứ sang Uttarapañcāla
nói là để chuẫn bị ngày hôn lễ. Ông được Vua Brahmadatta dành cho
85
Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli
mọi đặc quyền để xây cung cho Vua Videha trong Uttarapañcāla.
Ông doạ sẽ quy hoạch chỗ này chỗ nọ để dân chúng đút lót hầu tránh
nhà đất mình bị xung công. Sau cùng ông chọn địa điểm Upacāri
giữa thành và sông Hằng. Bên kia sông, ông lập làng Gaggali để dự
trử voi, ngựa, xe, pháo, trâu, bò, vân vân. Ông phạt nặng người
không có phận sự lai vãng. Trong bốn tháng, ông cho xây một đường
hầm vĩ đại và một đường hầm phụ ăn thông với hầm vĩ đại, có cửa
mở vô cung điện của Vua Brahmadatta. Hầm được trang hoàng lộng
lẫy như cung đình chư Thiên.
Chuẫn bị xong xuôi thành Upācari, Vua Videha được
Mahasodha mời ngự. Lúc vua tôi của Videha yến tiệc, Brahmadatta
cho phong toả Upācari. Cùng lúc, Mahasodha cho quân theo đường
hầm nhỏ đến, nhơn danh Vua Brahmadatta, mời Hoàng thái hậu
Talatā, Hoàng hậu Nandā và Công chúa Pãncālacandī đến dự tiệc
mừng nói là Videha và Mahasodha bị diệt trừ. Mahasodha đưa
hoàng gia xuống đường hầm vĩ đại, rồi đưa Vua Veheha đến gặp.
Mahosadha đặt Công chúa trên đống châu bảo và tâu Vua Videha sắc
phong nàng làm hoàng hậu. Xong, Mahasodha đưa nhà vua và tuỳ
tùng ra khỏi hầm, lên thuyền, ra khơi, còn ông ở lại.
Hôm sau, Vua Brahmadatta dẫn quân đến Upakāri định bắt
Vua Videha, nhưng Trí giả Mahasodha tâu mọi sự việc xảy ra hôm
trước và xin nhà vua bớt cơn thịnh nộ để thân hành ngự du địa đạo.
Thấy địa đạo nguy nga huy hoàng, Vua Brahmadatta ca tụng tài trí
của Đại sĩ Mahasodha và kết tình bằng hữu chơn thật.
Trí giả Mahasodha trở về Mithilā đem theo của hồi môn của
Công chúa Pãncālacandī. Vua Cūḷa-Brahmadatta hồi cung ở
Uttarapañcāla. Hai vương quốc sống trong thuận hoà.
Vua Videha băng hà 10 năm sau đó. Để giữ lời hứa với Vua
Brahmadatta, Trí giả Mahasodha sang phục vụ triều đình
Uttarapañcāla. Có lần Nử tu sĩ Bheri (bạn thiết của Vua
Brahmadatta) và Mahasodha đối thoại bằng cách ra dấu tay: bà hỏi có
toại ý chăng, nếu không sao không làm ẩn sĩ; ông đáp chưa làm ẩn sĩ
được vì còn phải cấp dưỡng nhiều người. Nandā tâu vua rằng
Mahashodha và Bherī đang âm mưu chiếm vương quốc. Nhưng nhà
vua xét thấy ông vô tội, phong ông làm Đại tướng quân, được yêu
quý hơn mọi người. Nhà vua từng tâm sự với Bheri rằng ví như phải
86
Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli
tế đàn quỷ thần để cứu nguy, ông sẽ lần lượt tế sáu vị trong hoàng gia
(mẫu hậu, hoàng hậu, vân vân) kể cả ông, và giữ Trí giả Mahasodha
lại.
Kinh Mahā-Ummagga được thuyết để minh chứng trí tuệ
siêu việt của Bồ Tát. Nhận diện tiền thân: Bherī chỉ Uppalavaṇṇā,
Sirivaḍḍhaka chỉ Suddhodana, Sumanādevī chỉ Mahamāyā, Amarā
chỉ Bimbādevī, MaṤṤhara chỉ Ānanda, Cūḷani-Brahmadatta chỉ
Sāriputta, KevaṤṤa chỉ Devadatta, Talatā chỉ Culla-Nandikā,
Pañcālacaṇḍī chỉ Sundarī, Nandī chỉ Yasassikā, Kāvinda chỉ
Ambaṭṭha, Pukkusa chỉ Poṭṭhapāda, Devinda chỉ Pilotika, Senaka
chỉ Saccaka, Udumbarā chỉ Diṭṭhamaṅgalikā chim Mynah chỉ
Kuṇḍalī, Vua Videha chỉ Lāḷūdāyi (3).
(1) Jātaka kể 19 chuyện; tất cả đều được Mahosadha giải quyết ổn
thoả. (2) E.g., trong Meṇḍakapañha (q.v.) và
Sirimandapañha (q.v.). (3) J. iv. 329-478 trong văn
bản của Fausboll; trên đây là tóm tắt rất ngắn gọn nên không đầy đủ
chi tiết; cp. Mtu. ii. 83-89.
Tên khác / alias
Nguồn và dẫn chiếu
-
Jātaka
— CANON_JATAKA_TEXT J. iv. 329

Mốc I : Hoàn cảnh trước khi Phật ra đời
Mốc II : Sự kiện Phật đản sanh
Mốc III: Giai đoạn tuổi thơ của Bồ tát Tất Đạt Đa
Mốc IV : Giai đoạn trưởng thành - xuất gia
Mốc V : Tầm đạo
Mốc VI : Thành đạo
Mốc VII: Những vị đệ tử đầu tiên
Mốc VIII : Tăng đoàn lớn mạnh
Mốc IX: Mười ba năm cuối cuộc đời Đức Phật
Mốc X : Đức Phật nhập niết bàn