Ajātasattu

Ajātasattu.—Axàthế. Thái tử của Bimbisarā, vua trị vì
Makiệtđà, và là em khác mẹ của Abhayarājakumāra. Ông kế vì
cha. Mẹ ông là ái nữ của Mahākosala (1). Ông thành hôn với
Vajirā, công chúa của Vua Pasenadi (2) và có vƣơng tử là
Udāyibhadda (3).
Axàthế lớn lên nhƣ một thanh niên quý tộc tuấn tú. Lúc bấy
giờ, Devadatta, đang tìm cách trả thù Phật, thấy nơi chàng thanh
niên này một lợi khí tốt nên cố công lôi kéo chàng về phe mình.
Khâm phục thần thông của Devadatta, Axàthế biến mình làm đệ tử
trung kiên của Devadatta (4). Chàng xây cho Devadatta một tự viện ở
Gayāsīsa và phục dịch ông ngày đêm. Chàng dâng cơm nƣớc và có
khi đƣa tới những 500 cổ xe với 500 nồi thức ăn (5).

43

Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli

Devadatta thuyết phục chàng soán ngôi, và nếu cần giết cả
phụ vƣơng. Khi Vua Bìnhsa biết đƣợc ý đồ của con, ông thoái vị và
nhƣờng ngôi cho con. Nhƣng Devadatta chƣa vừa lòng và muốn tân
vƣơng phải giết vua cha (6) vì ông này từng là ngƣời nhiệt tình hộ trì
Phật.
Nhiều lần Axàthế giúp Devadatta ám hại Phật (7). Sau cùng
ông hối hận và tự thú (8); nhƣng vì quá hỗ thẹn, ông tránh không dám
gặp Phật cho đến khi ông đƣợc ngự y của mình là Jīvaka
Komārabhacca thuyết phục. Cuối cùng ông đến gặp Phật nhƣng rất
run sợ; ông sợ đến nổi tƣởng chừng có âm mƣu ngay trong tịnh xá
tịch tịnh của Phật tại vƣờn xoài của Jīvaka ở Rājagaha (9). Trong dịp
thăm viếng này Phật thuyết kinh Sāmaññaphala Sutta. Vua Axàthế
cho biết ngài từng học với nhiều sƣ nhƣng chƣa có ai ngài vừa ý.
Phật tiếp Axàthế rất mực ân cần và không bao giờ nhắc tới sự bất
kính của vua. Trái lại, khi Axàthế tỏ lời hối hận sau thời kinh, Phật
chấp nhận sự tự thú của ông và tha thứ dễ dàng. Khi vua Axàthế ra
về, Phật nói với các tỳkheo rằng những việc làm bất thiện của vua đã
gây nên ác nghiệp trong đời này chí cả đời sau của ông, và nếu ông
không phạm tội, Chơn Nhãn (Sotāpattimagga, theo Chú giải) sẽ mở
ra cho ông trong dịp nghe kinh này (10). Từ đó nhà vua trở thành đệ tử
cƣ sĩ trung kiên của Phật, dầu rằng ông không bao giờ viếng Phật hay
một tỳkheo nào khác trong Tăng Đoàn để thảo luận về đức hạnh (11).
Ông rất quý trọng Phật, đến đổi khi nghe nói Upaka Maṇḍikāputta
thƣa gởi có vẻ thiếu lễ độ với Phật, ông nổi trận lôi đình liền (12).
Thiên chủ Sakka nói rằng trong số ngƣời ngoại đạo
(puthujjana) ông là ngƣời mộ đạo Phật nhứt (13). Khi Đức Phật diệt
độ vào năm thứ tám của triều đại ông (14), các đại thần của ông không
dám trình tấu lên ông ngay vì sợ ông bị vỡ tim chết. Lấy lý do trừ tà
vì cơn ác mộng ông vừa trải qua, các quan đại thần đặt ông trong
chậu chứa bốn thứ đồ ngọt (catumadhura) rồi mới nhẹ nhàng trình
tấu tin dữ. Ông ngất lịm tức khắc; ông chỉ nhận thức đƣợc sau khi
đƣợc chuyển hai lần sang hai chậu khác (15). Ông thất vọng và than
khóc nhƣ ―một ngƣời mất trí‖, nhớ tới những đức tánh của Phật và
nghĩ tới những nơi Phật đến. Sau đó, ông gởi sứ giả đến thỉnh phần
xá lợi Phật rồi kéo dài lễ hội tôn kính cúng dƣờng xá lợi cho đến khi
các vị Alahán thỉnh cầu Thiên chủ can thiệp để vua thuận đƣa xá lợi
về Rājagaha, nơi mà ông đã cho xây một tháp tôn trí xá lợi bằng đá

44

Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli

. Hai tháng sau, trong lần Kết tập thứ nhứt, ông đứng ra bảo trợ và
(16)

hết lòng giúp đỡ cuộc họp (17).
Có nhiều sự việc xảy ra trong triều đại của vua Axàthế đƣợc
ghi trong sử sách. Bìnhsa vƣơng kết hôn với em gái của Vua
Batƣnặc, và sau khi ông bị giết, hoàng hậu chết trong đau khổ. Lúc
về nhà chồng, bà đƣợc cha là Mahākosala cho lợi tức của làng Kāsī
làm của hồi môn. Nhƣng sau khi Vua Bìnhsa chết Vua Batƣnặc lấy
lại của hồi môn của em mình. Do đó, vua Axàthế động binh chống
cậu (18). Ông thắng ba trận đầu nhƣng sau đó thua đậm, ông và quân
ông bị bắt sống; vua Batƣnặc thắng nhờ có quân sƣ là Trƣởng lão
Dhanuggahatissa. Hứa sẽ không gây can qua nữa, ông đƣợc thả và
đƣợc Vua Batƣnặc gả công chúa Vajirā với hồi môn là lợi tức của
làng Kāsī nói trên (19).
Axàthế quên mau lời hứa cũ. (Xem Haritamāta Jātaka, J. ii.
237 f.).
Sau đó, khi bị con là Viḍūḍabha xoán ngôi vì sự phản trắc
của đại thần Dīgha Kārāyana, Vua Batƣnặc về Rājagaha xin Axàthế
cứu viện. Dọc đƣờng ông băng hà vì kiệt sức và Axàthế làm lễ tống
táng ông tƣơm tất (20).
Khoảng một năm trƣớc khi Phật nhập diệt, Axàthế gởi Cận
đại thần Bàlamôn Vassakāra đến yết kiến đảnh lễ Phật để thầm vấn
kế về việc gây chiến với dân Vajji và cơ hội chiến thắng địch. Đức
Phật trả lời rằng dân Vajji từng hành trì bảy điều an sanh học nơi
Phật nên khó thể bị đánh bại (21). Theo Saṃyutta Nikāya, Phật nói
thời cơ chỉ đến và Axàthế chỉ thắng khi nào dân Vajji từ bỏ lối sống
phạm hạnh của họ (22). Cơ hội này đến ba năm sau: nhờ sự phản bội
của Vassakāra ông có thể gây chia rẽ giữa các gia đình thế lực ở
Vesāli. Ông đánh úp và tiêu diệt hoàn toàn Vesāli khi thấy đối
phƣơng suy yếu (23). Có tin đồn rằng Vua Caṇḍappajjota chuẩn bị
đánh vua Axàthế để trả thù cho Bìnhsa vƣơng, nhƣng không có sử
sách nào ghi trận chiến này (24).
Cuối triều của vua Axàthế rất ít đƣợc sử sách ghi chép lại.
Chỉ biết rằng ông bị con là Udaya hay Udāyībhadda (25) giết; Udaya
ra đời đúng vào ngày ông nội chàng là vua Bìnhsa chết vì không chịu
nổi sự tra tấn trong ngục thất (26).
Đƣợc biết vua Axàthế sợ con mình sẽ giết mình nên thầm
mong Udaya xuất gia làm tỳkheo (27).

45

Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli

Triều đại Axàthế kéo dài 32 năm (28). Chính ông đã xây thành
Pālātiputta (s. v.) sau thành thủ phủ của Magadha.
Không ai biết tên thiệt của Axàthế là gì (29). Tƣớc vị
Vedehiputta kèm theo tên ông có thể có nghĩa là ―con trai của phu
nhơn Videha.‖ Vào thời Phật Âm hình nhƣ có nhiều sự lầm lẫn về
nghĩa của từ này. Theo Phật Âm (30) Videhi có nghĩa là ―khôn ngoan,
sáng suốt‖. Hình nhƣ có một nghĩa khác nữa nhƣng Phật Âm bác bỏ:
Axàthế là con trai của hoàng hậu Videha. Videhi có thể là tên con
gái, tên gia đình hay tên tộc của mẹ ông. Theo một nhà uyên thâm
Tây Tạng, bà có tên Vāsavī và đƣợc gọi là Videhi vì sanh ở Videha
(31)
(Xem thêm s. v. Vedehikā).
Chữ Ajātasattu có hai nghĩa. Phật Âm nghĩ rằng ông có tên
đó vì các vị tiên tri tiên đoán sự thù địch giữa ông và cha ông ngay
trƣớc khi ông sanh ra. Chuyện kể rằng mẹ ông luôn luôn muốn hút
máu trên ngón tay cái của vua Bìnhsa trong lúc bà mang thai. Sự cầu
tự của bà nhƣ ý, nhƣng sau khi nghe lời tiên tri, bà muốn phá thai (32),
song bị Bìnhsa vƣơng cản ngăn. Ra đời, ông rất đƣợc phụ hoàng và
hoàng mẫu nuông chiều. Chuyện kể rằng trong một lần nắm tay cha
viếng lâu đài nguy nga của Jotika, Hoàng tử nghĩ cha là ―đồ ngu‖
nếu không chiếm lấy dinh thự này. Khi lên ngôi, ông chiếm dinh thự
này thiệt (33). Một lần khác, trong lúc vua cha đang chầu, Hoàng tử
kêu đau vì mụt nhọt trên đầu ngón tay, gia nhơn phải đƣa Hoàng tử
đến để vua cha ngậm ngón tay con cho mụt nhọt bể ra trong miệng
mình và nuốt luôn máu mủ (34).
Một nghĩa khác đƣợc tìm thấy trong Upaniṣad (35) ghi là
―ngƣời mà không có ai đứng lên làm kẻ thù‖.
Theo Chú giải của Tƣơng Bộ kinh (36), Axàthế tái sanh nơi
Lohakumbhiya niraya sau khi băng hà. Ông sẽ chịu khổ hình ở đó
trong 60.000 năm, và về sau sẽ thành Phật Độc giác với tên
Viditavisesa (v.l. Vijitāvī). Tội giết cha của Axàthế đƣợc xem nhƣ
ví dụ điển hình của đoạn nghiệp (upacchedaka-kamma) có khả năng
đoạn diệt tất cả ảnh hƣởng của thiện nghiệp (37). Tội giết cha của ông
còn đƣợc xem nhƣ tội ngũ nghịch lớn nhứt (38).
Axàthế bị dân Nigaṇṭha căm thù tột độ. Pháp Cú Chú giải (39)
nêu lý do rằng khi Mụckiềnkiên bị cƣớp giết, vua phái gián điệp đi
tìm hung thủ. Bị bắt, các thủ phạm khai là bị dân Nigaṇṭha xúi giục.



46

Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli

Vua bèn bắt 500 dân Nigaṇṭha đem chôn sống trong sân hoàng cung,
chỉ chừa đầu trên mặt đất, rồi cho cày đi ngang qua.
(1)
J. iii. 121. (2)
J. iv. 343. (3)
D. i. 50.
(4)
Vin. ii. 185; J. i. 185-6. (5)
S. ii. 242.
(6)
DA. i. 135-7. Theo Saṅkicca Jātaka (J. v. 262 ff) ông từng
giết cha trong những kiếp trƣớc. (7)
Xem s. v.
Devadatta. Theo Saṅkicca Jātaka (J. i. 510 f.) trong những kiếp
trƣớc ông từng gây tội và có lần mất mạng vì hậu quả đó.
(8)
D. i. 85. (9)
D. i. 49-50; J. v. 262-9. Một cảnh
của chuyến thăm viếng ấy là đề tài của bảng khắc chìm thấy trong
Barhut Tope (Cunningham, Pl. xvi., fig. 36, và p. 135). (10)

D. i. 85-6. Nói rằng từ ngày cha ông chết ông không thể ngủ yên vì
các giấc chiêm bao hãi hùng, nhứt là sau khi ông nghe về số phận tàn
khóc của Devadatta (J. i. 508). Ông chỉ ngủ đƣợc sau khi viếng Phật
(DA. i. 238). (11)
Xem DA. i. 238, “tiṇṇam. ratanānaṃ
mahāsakkāraṃ akāsi”. (12)
A. ii. 182. (13)
DA. ii.
610. (14)
Mhv. ii. 32. (15)
DA. ii. 605-6.
(16)
DA. ii. 610. (17)
Sp. i. 10-11; DA. i. 8-9.
(18)
Trƣớc đó hai cậu cháu rất thuận thảo. Có lần Axàthế gởi
Vua Batƣnặc một khúc vải ngoại nhập 16 x 8 cubit, may trên cột để
làm trƣớng. Trƣớng này Vua Batƣnặc biếu lại Ānanda (M. ii. 116).
(19)
S. i. 82-5; J. ii. 403-4; Avaś. 54-7; J. iv. 343 f. :
DhA. iii. 259. (20)
Xem s. v. Pasenadi. (21)
D. ii. 72
f. (22)
S. ii. 268. Theo Jainas Axàthế giao tranh với
Ceḍaga, Vua Vesāli để chiếm đoạt một thớt voi đặc biệt (Hoernle on
Ājīvaka in ERE i.). (23)
Chi tiết, xem s. v. Licchavi.
(24)
M. iii. 7; MA. ii. 853; xem thêm Buddhist India, p. 13.
(25)
Mhv. iv. 1. (26)
DA. i. 137. (27)

DA. i. 153. (28)
Mhv. ii. 31; xem Geiger‘s Introd. to Mhv.
trans. xi ff.; xem thêm Samaddar: Glories of Magadha, 17, n. 3; thêm
Vincent Smith: Early History of Idia, pp. 26 ff. (29)
Theo
Jains ông đƣợc gọi là Kuṇika hoặc Koṇika, có thể là tên riêng (Dial.
ii. 79. n. 1). (30)
DA. i. 139. (31)
Rockhill, p. 63.
Trong sách Pāli bà thƣờng đƣợc gọi là Kosaladevī (q. v.).
(32)
DA. i. 133 ff.; J. iii. 121-2; ngự viên nơi bà muốn phá thai
có tên là Maddakucchi (SA. i. 61). (33)
DhA. iv.
211 và 222 f. Lúc thiếu thời ông thƣờng theo cha viếng Phật (DA. i.

47

Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli

152). (34)
DA. i. 138. (35)
Dial. ii. 78 f.
(36)
i. 237-8. (37)
E.g., AA. i. 369.
(38)
E.g., AA. i. 335. (39)
iii. 66 f.

Publication: PUBLISH_NORMAL

Review: P2_EXTERNAL_MATCH_HIGH

Merge policy: BLOCKED_UNLESS_CONFIRMED