Bimbisāra

Bimbisāra.—Bình Sa Vương, Tầnbàsa. Vua xứ Magadha và là cư sĩ
hộ trì của Phật. Ông lên ngôi lúc 15 tuổi và trị vì Rājagaha 52 năm.
Ông được Phật chuyển hoá vào năm thứ 16 của triều đại ông sau
khi nghe Ngài thuyết pháp. Được biết ông nhỏ hơn Phật năm tuổi đời và
từng là bạn thân lúc ấu thời vì mối thâm gia giữa hai thân phụ (2). Nhưng
theo Pabbajā Jātaka (3), ông gặp Phật lần đầu tiên tại núi Paṇḍava ở
Rājagaha; lúc bấy giờ, Phật còn là Thái tử Siddhatta vừa xuất thế ly gia.
Nhà vua thấy vị ẩn sĩ trẻ đi ngang qua cung, bèn gởi người theo dõi. Lúc
Ngài nghỉ thọ trai, nhà vua đến và mời Ngài về triều làm quan. Ngài từ chối
621

Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli


và bộc bạch ước nguyện mình. Chú giải nói thêm rằng Vua Bimbisāra chúc
Ngài thành đạt và yêu cầu Ngài trở lại viếng Rājagaha. Để giữ lời hứa, Phật
du hành đến Rājagaha ngay sau khi thành đạo. Bấy giờ Ngài trú tại tịnh xá
Supatiṭṭha trong Laṭṭhivanuyyāna, và Vua Bimbisāra đi với mười hai vạn
(nahuta) gia chủ đến đảnh lễ Ngài. Phật thuyết pháp và mười một vạn gia
chủ cùng nhà vua đắc quả Dự lưu. Hôm sau, Phật và chúng tỳkheo tuỳ tùng
được thỉnh vô cung thọ trai. Thiên chủ Sakka hiện làm thanh niên dẫn đầu,
vừa đi vừa nói kệ tán thán Phật. Sau buổi thọ trai, nhà vua xối nước rửa tay
Phật và cúng dường Ngài Veluvana (5). Từ ấy cho đến ngày vua băng hà,
trong 37 năm dài, Vua Bimbisāra luôn chú tâm lập công đức phát huy đạo
pháp. Ông còn thọ trì tám giới sáu ngày mỗi tháng, một tấm gương tốt cho
thần dân ông (6).
Vua Bimbisāra có chánh hậu là Kosaladevī (q.v.), công chúa của
Vua Mahākosala và là em của Vua Pasenadi. Bà được vua cha ban cho
làng Kāsi làm của hồi môn để chi tiêu cho hương liệu dùng trong việc tắm
rửa. Bà hạ sanh Vương tử Ajātasattu (q.v.) (7). Bimbisāra còn có nhiều hậu
khác nữa: Khemā, người không chịu viếng Phật cho đến khi nhà vua mô tả
cảnh đẹp ở Veḷuna; Kỷ nữ Padumavatī, người mà Dạxoa đã giúp đưa về từ
Ujjenī hầu Rājagaha khỏi thiếu một kỹ nữ (nagarasobhinī). Hai hậu này về
sau xuất gia làm tỳkheo ni. Padumavatī có hạ sanh một hoàng nam là
Abhaya. Bimbisāra còn có với Kỹ nữ Ambapālī Vương tử Vimala
Koṇḍañña, và với các hậu khác hai Vương tử Sīlavā và Jayasena với Công
nương Cundī (8).
Vua Bimbisāra băng hà trong hoàn cảnh thương tâm (9). Các đạo sư
từng tiên tri rằng Ajātasattu sẽ gieo tai hoạ cho ông. Do đó, Chánh hậu
Kosaladevī muốn phá thai, nhưng nhà vua chẳng những không chịu nghe
còn rất thương quý hoàng thái tử ngay từ lúc ra đời (10). Trưởng thành,
Ajātasattu được Devadatta thi triển thần thông thu phục để âm mưu hại
Phật, giết vua. Âm mưu bại lộ, triều đình khuyên vua giết Ajātasattu,
Devadatta và đồng bọn. Nhà vua không nghe mà còn thoái vị nhường ngôi
cho con. Tuy không vũ khí nào giết chết được Bimbisāra (11), nhưng về sau
ông vẫn bị Ajātasattu bỏ đói trong ngục nóng (tāpanageha), không được ai
thăm viếng, trừ hoàng thái hậu Kosaladevī; bà đến ngục với chiếc chén vàng
đầy cơm dấu trong y. Không bao lâu sau, việc làm của bà bị phát giác, bà
phải thay đổi chiến thuật, lúc dấu trong giày, lúc dấu trên khăn đội đầu, vân
vân, nhưng cũng không được. Về sau, bà phải bôi bốn vật ngọt
(catumadhura: sữa chua, mật ong, đường và dầu mè) lên thân mình để nhà
vua liếm mà sống lây lất qua ngày. Sau cùng bà không được phép viếng
thăm nữa, nhà vua phải thiền hành để kéo dài cuộc sống. Biết được,
Ajātasattu cho thợ cạo đến cắt chơn, đổ muối và dấm lên vết thương, rồi đốt
622

Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli


hai chơn ông. Truyền thuyết nói rằng lúc thợ cạo đến, nhà vua tưởng
Ajātasattu cho cạo râu cắt tóc ông, nhưng khi biết được hình phạt ông phải
lãnh, ông thản nhiên đến đổi các thợ cạo phải thi hành lệnh trên trong gượng
gạo. (Trong một tiền kiếp, ông đi giày trong sân của một tịnh xá nên ngày
nay phải chịu khổ ấy!). Vua Bimbisāra mạng chung, sanh làm Dạxoa
Janavasabha trong dòng họ của Thiên vương Vessavaṇa. Hiền giả Dạxoa
Janavasabha có viếng Phật sau đó, như kể trong Janavasabha Sutta.
Ngày vua cha băng hà, Vua Ajātasattu hạ sanh hoàng tử. Tình phụ
tử khởi lên trong tâm khiến Ajātasattu hỏi mẹ về tình thương của Vua cha
Bimbisāra đối với ông. Sau khi nghe kể, Ajātasattu hối hận về sự đối đải
của mình với phụ vương. Không bao lâu sau, Hoàng thái hậu Kosaladevī
lâm chung vì sầu muộn, cái chết của bà đưa đến chinh chiến giữa Ajātasattu
và Pasenadi (12).
Kinh điển không có ghi lại pháp thoại nào của Phật thuyết cho
Bimbisāra hay cuộc đàm đạo nào giữa hai vị (13). Có lẽ ông không muốn
quấy rầy Phật, như Trưởng giả Anāthapiṇḍika. Cũng có thể ông đa đoan
việc triều chánh của một vương quốc rộng đến ba trăm lý (14). Truyền thuyết
nói rằng ông có lần viếng bốn Trưởng lão Godhika, Subāhu, Valliya, và
Uttiya và thỉnh chư vị an cư kiết hạ tại Rājagaha. Ông xây cho chư vị bốn
am thất nhưng quên lợp nóc khiến Thần mưa phải giữ mưa lại cho đến khi
nóc được lợp (15).
Lòng thành tín của Vua Bimbisāra đối với Phật không thối chuyển.
Lúc các Vương tử Licchavī gởi Mahāli, tuỳ tùng của Bimbisāra, thỉnh Phật
viếng Vesāli, ông không thuyết phục Phật. Nhưng lúc Phật nhận lời, ông
cho sửa sang trọn đoạn đường năm lý từ Rājagaha đến sông Hằng để Ngài
bộ hành; ông cho xây nhà nghỉ ở cuối mỗi lý; ông cho rải bông ngập gối
suốt đoạn đường Phật đi qua. Ông cung cấp hai lọng dành cho Phật và chư
tỳkheo tuỳ tùng mỗi vị một lọng. Ông còn đích thân theo hầu Phật để cúng
dường bông hoa, hương liệu và mọi thứ cần thiết trong suốt năm ngày du
hành. Tới sông, ông kết hai thuyền làm một để đưa Phật qua sông. Thuyền
được trang hoàng ngọc ngà và bông hoa lộng lẫy. Rồi ông lội nước theo
thuyền đến khi nước tới cổ mới giả từ Phật. Sau khi Phật qua sông, ông
đóng trại trên bờ chờ Ngài trở về. Ông tiễn đưa Phật về Rājagaha theo như
nghi thức hoành tráng như lúc ông đón Ngài đi (14).
Vua Bimbisāra có tình gia đình rất thâm sâu đối với Vua Pasenadi;
ông cưới em gái của Pasenadi và Pasenadi cưới em gái ông. Có lần
Bimbisāra gởi qua Pasenadi con của Meṇḍaka là Dhanañjaya để Magadha
có một đại gia chủ (amitabhoga); được biết bấy giờ Kosala của Pasenadi
không có ai xứng đáng làm đại gia chủ, trong lúc Bimbisāra có tới năm
(Jotiya, Jaṭila, Meṇḍaka, Puṇṇaka, và Kākavaliya) (17).
623

Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli


Vua Bimbisāra cũng giữ tình giao hảo với nhiều lân bang, như với
Vua Pukkasāti của Takkasilā, với Vua Caṇḍappajjota của Ujjeni (ông
gởi danh y Jivaka của ông sang chữa bệnh), với Vua Rudrāyaṇa của Roruka
(18)
.
Vua Bimbisāra có các cận thần và tuỳ tùng thân tín sau đây:
Trưởng lão Soṇa-Koḷvisa; Sumana, quan coi ngự uyển dưng bông lài hằng
ngày lên Vua; Đại thần Koliya; Chủ ngân khố Kumbhaghosaka; và Danh y
Jīvaka. Jīvaka được Vương tử Abhaya tiến cử để chữa lỗ rò (fistula) cho
vua bằng một liều thuốc thoa duy nhứt; nhà vua ban ông vàng ròng và 500
cung nữ nhưng ông không nhận nên được cử làm ngự y của vua, hậu cung
và chư tỳkheo trong Tăng Đoàn (19).
Vua Bimbisāra dành cho Bà Dhammadinnā, phu nhơn của Bá hộ
Visākha ở Rājagaha, chiếc kiệu vàng để đi vòng thành đô lúc bà xuất thế ly
gia (20).
Vua Bimbisāra được gọi là Seniya Bimbisāra (Tưnidu Tầnbàsa).
Theo Chú giải (21), Seniya có nghỉa là ―có tuỳ tùng đông đảo‖ hay ―thuộc tộc
Seniya‖, và Bimbisāra có nghỉa là ―có màu vàng ròng‖ (bimbī=vàng ròng).
Vào thời Phật Phussa, Bimbisāra làm trưởng một châu quận. Ông
có giúp ba em cùng cha khác mẹ của Phật để thỉnh Ngài về hầu hạ trong ba
tháng. Một số cư sĩ cùng cộng tác với ông trong Phật sự này có tâm ô nhiễm
ngăn cản vật thí, nên tái sanh làm ngạ quỷ, và trong hiện kiếp ông nhơn
danh họ cúng dường vật thực lên Phật Thích Ca và hồi hướng phước thí ấy
cho họ để họ được vơi bớt khổ não (22).
Vua Bimbisāra được xem như người hạnh phúc nhứt trên đời,
nhưng Phật bảo rằng Ngài mới là người có chơn an lạc, hơn cả nhà vua.
Đồng tiền kahāpana lưu hành trong triều đại của Vua Bimbisāra là
đơn vị tiền tệ mà Phật dùng để chế định các giới liên hệ đến tiền bạc (24).
Vua Bimbisāra có một hiệu kỳ trắng với vương hiệu Paṇḍaraketu
(25)
. Không ai biết về chỗ thọ sanh và vận mạng vị lai của ông, chỉ biết là
ông ước nguyện được thành bậc Nhứt Lai (Sakadāgāmī) (26), và hình như
ông đã toại nguyện.
(1) (2)
Mbv. ii. 25 ff.; Dpv. iii. 50 ff. Cha của Bimbisāra là Bhāti
(MṬ. 137; Dpv. iii. 52); theo kinh điển Tây Tạng (Rockhill, op. cit., 16), ông
được gọi là Mahāpaduma và mẹ ông là Bimbī.
(3)
SN. vs. 405 ff.; xem thêm J. i. 66 và DhA. i. 85; xem
(4) (5)
thêm Rockhill, p. 27. SNA. ii. 386. Vin. i. 35
ff. Theo gương Bimbisāra, Vua Devānampiyatissa cúng dường
Mahāmeghavana lên Trưởng lão Mahinda (Mhv. xv. 17). Lễ cúng dường
Veḷuna được khắc trong điện tôn trí Xá lợi của Mahā Thupa (Mhv. xxx.
80). Bimbisāra còn xây trong Veḷuna một tăng xá lầu với tường vôi hồ
624

Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli


(Vin. ii. 154). Sau khi đắc quả Dự lưu, nhà vua tuyên bố đã thành tựu tất cả
năm sở nguyện của đời ông: lên ngôi, được Phật viếng kinh đô ông, được
hầu hạ Phật, được học giáo pháp của Phật, hiểu được giáo pháp của Phật
(Vin. i. 36). Theo BuA. (p. 18 f.), Bimbisāra đắc quả Dự lưu sau khi nghe
(6)
pháp thoại Mahānārada-Kassapa Jātaka (Số 544). PvA. 209.
(7) (8)
Xem thêm J. iii. 121. Xem chi tiết trong
(9)
mỗi s.v. E.g., DA. i. 135 ff.; xem thêm Vin. ii. 190 f.
(10) (11)
Xem chi tiết trong s.v. Ajātasattu. Có lẽ vì
ông là bậc Dự lưu. Ông còn có thần thông biết được hiện trạng của người
qua tiếng nói của người ấy—e.g., trường hợp của Kumbhaghosa (DhA. i.
(12) (13)
233). Xem s.v. và J. ii. 237, 403. .
Lúc nghe Phật thi triển thần thông, ông không tin và bạch Ngài giải toả nghi
vấn (DhA. iii. 204; J. iii. 263 f.). Theo thỉnh nguyện của Bimbisāra, Phật
cho lập các buổi hội của chư tỳkheo vào những ngày mồng một, tám, 14 và
(14)
rằm của mỗi tháng (Vin. i. 101 f.). DhA. ii. 205; vương quốc
(15)
gồm 84 ngàn làng mạc (gāma) (Vin. i. 179). ThagA. i. 125.
Cũng vậy, ông quên lời hứa cấp cho Trưởng lão Pilindavaccha một người
giữ tự viện, nếu Phật chuẩn thuận. Năm trăm ngày sau ông mới nhớ lại và
cấp cho 500 người cộng với làng Ārāmikagāma hay Pilindagāma để làm
(16) (17)
chỗ cư trú. DhA. iii. 438 ff.
DhA. i. 385 f.; AA. i. 220. Nhiều đại gia chủ này còn giàu hơn Vua
Bimbisāra, ví như Jotiya có nhà xây bằng đá quý trong lúc cung vua chỉ
bằng gỗ; nhưng nhà vua không bao giờ khởi tâm ganh tị (DhA. iv. 211).
(18) (19) (20)
Dvy. 545. Vin. i. 272 f.
(21)
MA. i. 516. E.g., UdA. 104. Theo kinh điển Tây Tạng, mẹ
ông là Bimbī và tên Bimbisāra có gốc từ đó. Nhưng một giả thuyết khác nói
rằng ông được gọi như vậy vì có sắc rạng rỡ như nắng ban mai (Rockhill,
(22)
16). Xem Tirokudda Sutta, xem thêm PvA. 21 ff.; về sự
(23)
hồi hướng công đức cho ngạ quỷ, xem PvA. 89. E.g., M. i.
(24) (25)
95. Sp. ii. 207. Thag. vs. 64; ThagA. i. 147.
(26)
D. ii. 206 (Janavasabha Sutta, Số 18).

Publication: PUBLISH_NORMAL

Review: P2_EXTERNAL_MATCH_HIGH

Merge policy: BLOCKED_UNLESS_CONFIRMED