Pasenadi

Pasenadi.—Batưnặc. Vua xứ Kosala, đồng thời với Đức Phật. Ông là
Hoàng tử của Vua Mahā Kosala. Ông du học ở Takkasilā; tại đây ông có
làm bạn với Licchavī Mahāli và Vương tử Bandhula của xứ Malla. Hồi
hương, ông được Vua cha dành cho ngôi báu vì thấy ông võ nghệ song toàn
(1)
. Ông trị vì rất mẫn cán và rất trọng dụng nhơn tài (3). Ông còn là một đệ
tử trung kiên của Phật từ buổi sơ khai (3) cho đến lúc ông băng hà.
Dầu theo giáo pháp của Phật, Vua Pasenadi không quên hỗ trợ các
tông phái khác. Được biết ông còn đứng tổ chức đại lễ tế đàn với hằng ngàn
bò, dê, cừu; nhưng sau cùng nghe lời khuyên của Phật, ông dẹp bỏ (5). Ông
thường đến viếng Phật và thảo luận với Ngài nhiều vấn đề (6); trọn chương 3
(Tương Ưng Kosala) của Saṃyutta Nikāya gồm 25 kinh đề cặp đến các
507

Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli


cuộc thảo luận này. Cùng trong lứa tuổi như nhau, hai vị rất tâm đắc và
thành thật (7). Lần nọ, Phật khuyên Pasenadi tiết chế trong việc ẩm thực và
dạy cho cháu ông là Sudassana (hoặc Uttara) đọc bài kệ về lợi ích của sự
tiết giảm mỗi khi nhà vua ngồi vào bàn ăn; kết quả rất tốt đối với nhà vua (8).
Pasenadi rất yêu quý và tin tưởng Chánh hậu Mallikā, dầu Bà xuất
thân từ một gia đình kết vòng hoa tầm thường; ông luôn luôn tham khảo bà
vì biết rằng bà hơn ông về trí tuệ (10). Lần nọ nhà vua thử ý dầu biết bà yêu
ông hơn cả chính bà (11). Tuy nhiên, là người liễu đạo, bà đáp ―không có ai
thân ái với thiếp hơn là tự ngã của thiếp.‖ Về vấn đề này, nhà vua tìm yết
kiến Phật và được Ngài giảng ý nghĩa thâm sâu nhưng chơn thật của Hoàng
hậu. Một lần khác, Pasenadi bạch Phật ông muốn Hoàng hậu sanh cho ông
một thái tử thay vì một công chúa; Phật dạy: ―Có một số thiếu nữ, có thể tốt
đẹp hơn, so sánh với con trai.‖ (12).
Hoàng hậu Mallikā mệnh chung trước (13) nên Vua Pasenadi có
thêm các hậu khác: một là em của Vua Bimbisāra, vị thứ hai là Ubbirī
(q.v.); Kaṇṇakatthala Sutta (15) còn kể đến hai chị em Somā và Sakulā nữa
(16)
.
Truyền thuyết nói rằng Pasenadi muốn làm thân với gia đình Phật
để quan hệ thêm thân mật. Ông cúng dường Phật và một ngàn tỳkheo trai
thực trong một tuần; sau đó ông thỉnh Phật đến để ông cúng dường hằng
ngày, nhưng Phật từ chối và cử Tôn giả Ānanda đến. Ānanda đến với 500
tỳkheo. Vì quá bận rộn nên Pasenadi không tiếp đón chu đáo lắm, khiến
nhiều tỳkheo không đến nữa, chỉ còn có Ānanda. Lúc biết ra, nhà vua rất
buồn. Để lấy lại sự tín nhiệm của chư tỳkheo, nhà vua quyết định cưới một
thân nhơn của Phật. Ông đưa tin sang các vị trưởng tộc Sākya đang là chư
hầu của ông. Một cuộc họp được tổ chức tại Mote Hall và kết quả là Sākya
sẽ gả cho Vua Pasenadi Vāsabhakhattiyā, ái nữ của Phó vương
Mahānamā và nô tỳ Nāgamuṇḍā. Nāgamuṇḍā có với Pasenadi Vương tử
Viḍūḍabha. Lúc viếng Kapilavatthu, Viḍūḍabha nghe được câu chuyện
gian dối của dòng tộc Sākya, chàng quyết trả thù. Lên ngôi, ông cử quân
sang chiếm đất của Sākya và tàn sát một số Thích tử bất kể nam nữ hay già
trẻ (17). Còn Pasenadi lột hết vương tước của Vāsabhakhattiyā và con bà và
cho làm nô lệ. Tin đến tai Phật, Ngài thuyết Kaṭṭhahārika Jātaka và
khuyên Pasenadi phục hồi tước vị của hai mẹ con bà Vāsabhakhattiyā.
Được biết Pasenadi còn có một vương tử nữa là Brahmadatta, về sau gia
nhập Tăng Đoàn và đắc quả Alahán (18).
Pasenadi có người chị, Kosaladevī, làm Hoàng hậu của Vua
Bimbisāra. Bà được Vua Mahā Kosala ban cho làng Kāsi làm một phần
của của hồi môn để dùng mua sắm hương liệu tắm rửa. Lúc Vua Bimbisāra
bị Vua Ajātasattu giết, bà cũng chết theo vì buồn khổ. Bấy giờ Pasenadi
508

Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli


lấy lại làng Kāsi. Nổi giận, Ajātasattu tuyên chiến, nhưng bị thua (vì quân
tình báo nghe trộm được chiến lược mà Trưởng lão Dhanuggaha-Tissa bàn
với bạn ông là Mantidatta) và bị bắt cằm tù. Lúc Ajātasattu hứa không đòi
ngôi báu, ông mới được thả ra. Bấy giờ ông còn được Pasenadi gả cho công
chúa Vajirā và ban cho làng Kāsi làm của hồi môn (19).
Ba năm sau, Viḍūḍabha nổi dậy chống cha. Ông được Tư lệnh
Dīghakārāyaṇa, cháu của Bandhula (q.v.), trợ giúp. Bandhula, tộc trưởng
của dân Malla, chán ngán sự gian dối của dân tộc ông nên đến Sāvatthi tá
túc với Pasenadi, một bạn học củ. Nghe lời quần thần tham ô của mình,
Pasenadi lập mưu giết Bandhula và tất cả các con của ông đang dẹp loạn
ngoài biên cương. Được biết Bandhula có với Bà Mallikā 32 người con đều
thành danh, và Bà Mallikā là một Phật tử ngoan đạo nên không oán hận gì
Pasenadi hết. Thái độ bà làm nhà vua hối tiếc và tìm cách chuộc lỗi. Nhưng
Tướng Dīghakārāyaṇa thì không. Thừa cơ hội Pasenadi để lệnh phù ngoài
cửa lúc vô viếng Phật tại Medatalumpa (Uḷumpa), ông lấy lệnh phù rồi dẫn
tuỳ tùng của nhà vua về kinh đô phong vương cho Viḍūḍabha. Pasenadi đi
cầu cứu Ajātasattu, nhưng rủi thay ông chết dọc đường vì kiệt sức.
Ajātasattu tống táng ông rất trọng thể; sau đó ông định tiến quân phạt tội
Dīghakārāyaṇa nhưng thôi vì sự can gián của quần thần (20).
Pasenadi có người em, Sumanā, từng đi với ông đến yết kiến Phật
lần đầu tiên; bấy giờ bà định gia nhập Tăng Đoàn, nhưng bà dời ý định vì
phải nuôi bà nội đang trong tuổi già yếu. Pasenadi rất quý bà nội ông nên
ông buồn nhiều lúc bà mất vào tuổi 120. Sau đó, Sumanā xuất gia và đắc
quả Alahán (21). Gia tài của cụ nội được hiến cho chư tỳkheo, và Phật phải
ban phép đặc biệt để chư vị thọ nhận (22).
Pasenadi có voi quý Seta (23) và hai voi khác tên Bhadderaka (hay
Pāveyyaka) (24) và Puṇḍarika (25), và con hạc (26) mà nhà vua dùng để đưa
thơ. Ông còn có một báu vật nữa: viên ngọc bát giác Verocaṇamaṇi mà
ông gắn trên khăn đóng; được biết đó là của do Thiên chủ Sakka biếu
Hoàng tử xấu trai Kusa.
Theo Chú giải Jātaka (28), Pasenadi có xây tự viện Rājakārāma
trước Jetavana; Phật có trú lại đây. Pasenadi có Tế sư Aggidatta (q.v.) và
Đại thần Santati (q.v.) xuất thế gia nhập Tăng Đoàn; Aggidatta trước đây
từng làm Tế sư của Vua Mahākosala và rất được Pasenadi quý mến.
Pasenadi luôn luôn kính trọng những vị được Phật tán thán, như Kāṇā (31),
Culla-Eka-Sāṭaka (32),hay Aṅgulimālā (33), và không ngần ngại phản đối
nhưng ai coi thường lời dạy của Phật, như Upananda chẳng hạn (34).
Pasenadi luôn luôn muốn được khen là tín chủ cúng dường Phật và
chư tỳkheo rộng rãi nhứt. Theo ý của Hoàng hậu Mallikā, ông tổ chức trai
đàn Asadisadāna (q.v.) tốn đến 140 triệu, nhưng ông buồn lòng vì không
509

Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli


được Phật tán thán tương xứng. Phật giải thích rằng sở dĩ như vậy vì công
đức này của ông không to tát như ông nghĩ bởi chỉ có Đại thần Juṇha đồng
ý còn Đại thần Kāḷa không đồng ý với Asadisadāna. Nhà vua liền cách
chức Kāḷa và thưởng cho Juṇha làm vua bảy hôm (35).
Pasenadi thích bàn luận các đề tài liên quan đến Phật Pháp. Ông
không bao giờ bỏ lỡ cơ hội yết kiến Phật, dầu có đi kinh lý xa và nếu được
biết Phật đang du hành trong vùng đó--xem Dhammacetiya Sutta (q.v.) và
Kaṇṇakatthala Sutta (q.v.); nếu không được gặp Phật, ông yết kiến một vị
tỳkheo đệ tử của Ngài, như trong trường hợp ông gặp Tôn giả Ānanda trên
bờ sông Aciravatī, hoặc Tỳkheo ni Khemā ở Toraṇavatthu (36).
Rhys Davids (37) nghĩ rằng Pasenadi là vương hiệu (38), còn danh
tánh của ông là Agnidatta, vì theo Divyāvadāna (p. 620) nhà vua ban làng
Ukkaṭṭhā cho Bàlamôn bá hộ Pokkarasādi được gọi là Agnidatta, còn theo
Dīgha Nikāya (i. 87) nhà vua ấy là Pasenadi; hơn thế nữa, Pasenadi là vương
hiệu được nhiều vua sử dụng (39). Được biết vấn đề còn là nghi vấn vì chưa
có đủ sử liệu chứng minh.
Anāgatavaṃsa (40) nói rằng Pasenadi là một vị Bồ Tát; Ngài sẽ là
vị Phật vị Lai thứ tư.
(1)
DhA. i. 338; xem phả hệ trong Beal: Records of the Western Word, ii.
(2)
2. n. 3. E.g., S. i. 74, 100; chú giải (SA. i. 109 f.) nói rằng nhà
vua còn trừ tham ô và hối lộ trong triều ông, nhưng không thành công lắm.
(3)
Ông ban cho Bàlamôn bá hộ Pokkharasadī làng
Ukkaṭṭhā và cho Caṅkī làng Opasāda và miễn thuế hoàn toàn cho hai làng
này. Được biết nhiều nơi thí thực được mở cửa cho mọi người (Ud. ii. 6).
Ông luôn luôn đảnh lễ các nhà sư của các tôn phái khác cả sau khi đã quy y
(4)
Phật (Ud. vi. 2). Theo Kinh điển Tây Tạng, Pasenadi quy y Phật
vào năm thứ hai của triều đại ông (Rockhill, p. 49), và lúc Phật còn rất trẻ
(5)
(S. i. 69). Xem thêm Dahara Sutta (q.v.). S. i. 75; chi tiết,
xem Mahāsupina Jātaka và Lohakumbhi Jātaka. Theo SA. (i. 111) nhà
vua phải lòng một cô gái lúc đi dạo trong thành; biết cô có chồng, ông ra
lịnh cho chồng cô đi hái bông súng trong một hồ xa trăm dặm rồi cho đóng
cổng thành sớm. Chiều đến, chồng cô không vô thành được nên đến
Jetavana ẩn náo. Nhà vua suốt đêm không ngủ được vì dục vọng và thấy
điềm chiêm bao dữ. Các Bàlamôn đoán mộng khuyên vua làm đại lễ tế đàn.
Chuyện còn được kể trong DhA. ii. 1 ff. với nhiều chi tiết khác biệt.
(6)
Truyền thuyết nói rằng nhà vua đến chăm sóc Phật ba lần mỗi
ngày với một đoàn hộ vệ rất ít. Có lần ông bị bọn cướp mai phục tại rừng
(7)
Andhavana, nhưng nhờ biết trước ông diệt được hết cả bọn.
Pasenadi rất quý trọng Phật. Ông từng sụp lạy và vừa hun vừa xoa bóp chơn
Ngài (M. ii. 120). Kinh sách Bắc tông ghi rằng lúc Phật viếng cõi
510

Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli


Tāvatiṃsa, ông cho tạc Tôn tượng bằng gỗ trầm để đảnh lễ hằng ngày. Ông
rất kính trọng Phật nên cho dẹp tất cả các ngoại đạo (Phật) phỉ báng Ngài—
ví dụ trường hợp của Sundarī-Nandā (q.v.). Trong Aggañña Sutta (D. iii.
83 f.) Phật có nói tại sao Pasenadi kính trọng Ngài. Riêng Pasenadi nói thần
dân ông kính trọng Phật hơn nhà vua (M. ii. 123; A. v. 65 ff.). Pasenadi
cũng rất kính trọng Tăng Đoàn; ông can thiệp ngay khi Tăng Đoàn có vấn
đề-- e.g., Kuṇḍadhāna (q.v.) và mẹ của Kumāra Kassapa (q.v.). Theo
Vin (iv. 112), Pasenadi luôn luôn bạch Phật mỗi khi thấy tỳkheo nô đùa bất
xứng trên sông Aciravatī trước hoàng cung. Pasenadi rất kính trọng Pháp.
Câu chuyện người mù rờ voi là một ví dụ cho thấy nhà vua muốn chứng
minh giáo pháp toàn vẹn của Phật so với các giáo pháp ngoại đạo (SNA. ii.
(8)
529). S. i. 81; DhA. iii. 264 f.; iv. 6 f.; Chú giải Saṃyutta
(SA. i. 136) nói rằng bát ông dùng to bằng cái bánh xe. Pasenadi rất quan
tâm đến nhơn phẩm của ông—e.g., chuyện xảy ra với Chattapāṇi (q.v.);
(9)
nhưng xem Vin. iv. 157 f., có thể cũng nói về chuyên đó.
(10)
Xem s.v. Mallikā về chi tiết của lễ cưới của Bà. E.g., trong
(11) (12)
Asadisadāna. S. i. 74. S. i. 86.
(13) (14)
A. iii. 57. DhA. i. 385; Pasenadi có nhiều quan
hệ thân thiết với Bimbisāra. Trong lúc vương quốc của Bimbisāra có năm
triệu phú (Jotiya, Jaṭilla, Meṇḍaka, Puṇṇaka, và Kākavaliya), vương
quốc của Pasenadī không có ai cả, nên Bimbisāra gởi sang Pasenadi con của
Meṇḍaka là Dhanañjaya; Dhanañjaya được Pasenadi định cư tại Sāketa
(15) (16)
(DhA. i. 385 ff.). M. ii. 125. Trong
Saṃyutta Nikāya (vs. 351) hai Đại thần Isidatta và Purāṇa có nói đến một
hậu cung. Lúc đi dạo trong ngự uyển, nhà vua cỡi voi với hai hậu được
sủng ái nhứt, người ngồi trước người ngồi sau. Các hậu này được tẩm chất
(17)
thơm ―như tủ hương liệu‖ và có tay vuốt ve rất mềm mại.
(18)
DhA. i. 339 ff.; J. i. 133 f.; iv. 144 ff. ThagA. i. 460;
Dulva nói rằng Jeta, chủ nhơn của Jetavana cũng là con của Pasenadi
(19) (20)
(Rockhill, p. 48). J. ii. 237, 403; iv. 342 f.
(21)
M. ii. 118; MA. ii. 753 ff.; DhA. i. 353 ff.; J. iv. 150 ff.
(22) (23)
ThigA. 22; S. i. 97; A. iii. 32. Vin. ii. 169.
(24) (25)
A. iii. 345. DhA. iv. 25. Ibid., ii. 1.
(26) (27) (28)
J. iii. 134 f.; SA. i. 115; J. i. 382 ff. J.
ii. 15. Theo Ngài Huyền Trang, Pasenadi có xây một tự viện cúng dường Dì
Mẫu Pajāpati Gotami (Beal: Records ii. 2). (29) DhA. iii. 241 ff.;
SNA. (580) nói rằng Bāvarī là Tế sư của Vua Mahākosala và Pasenadi thọ
giáo với vị Tề sư này. Lúc Pasenadi lên ngôi, Tế sư Bāvarī xin xuất thế, nhà
vua thỉnh ông trú trong ngự uyển. Không bao lâu sau ông rời ngự uyển vì
thấy cuộc sống không hạp; nhà vua cho xây một ẩn cư cúng dường ông.
511

Từ Điển Danh Từ Riêng Pāli


(30) DhA. iii. 28 ff. (31) Ibid., ii. 150 ff.
(32) Ibid., iii. 2 ff. (33) M. ii. 100. (34)
S. i. 153 f. (35) DhA. iii. 188 ff. (36) S. iv.
374 ff. (37) Buddhist India, p. 10. (38) UdA. (104) giải
thích Pasenadi như sau; “paccataṃ parasenaṃ jinātī ti”. Kinh tạng Tây
Tạng nói rằng ông được gọi như vậy vì lúc ông ra đời trọn vương quốc được
chiếu sáng (Rockhill, p. 16). (39) E.g., trong Dvy. 369 khi
nói về nhà vua trị vì Magadha và cũng vậy trong Kathāsaritsāgara (i. 268,
298). (40) J.P.T.S. 1886, p. 37.

Publication: PUBLISH_NORMAL

Review: P2_EXTERNAL_MATCH_HIGH

Merge policy: BLOCKED_UNLESS_CONFIRMED