Khu nuôi/cho chim công ăn gần Rājagaha, nơi có tu viện của các du sĩ; MN 77 và AN 11.10 chứng thực trực tiếp.

DN 16: chặng sau Koṭigāma; Đức Phật trú tại Brick House.

DN 16 ghi Đức Phật trú tại nhà gạch ở Nādikā và dạy pháp kính soi. Địa điểm này cần được phân biệt với Vesālī, chặng tiếp theo trong kinh.

Thị trấn Sakya; MN 121 hồi tưởng Đức Phật từng trú giữa người Sakya tại thị trấn Nagaraka.

Làng Bà-la-môn thuộc Kosala; MN 150 trực tiếp nói Đức Phật cùng đại chúng Tỳ-kheo đến Nagaravinda.

SN 47.13 đặt Tôn giả Sāriputta tại làng Nālaka của người Magadha trước khi viên tịch. Địa danh kinh văn có căn cứ, còn việc đồng nhất với địa điểm hiện đại cần nguồn riêng.

Một địa điểm đặc biệt khác nằm gần Vương Xá (Rājagaha, Rajgir) là khu di tích Đại học cổ Nalanda. Nalanda cách thủ phủ Patna 90km về hướng Đông nam, cách Vương Xá khoảng 12km. Địa danh này ngày nay được xác định nằm tại ngôi làng Bada Ganon.

Khu được cho là nền nhà của Bồ Tát Duy Ma Cật Ảnh: Tâm Bửu Trên đoạn đường đi đến nhà Ambapālī, chúng tôi dừng lại khu vực được cho là nền nhà của cư sĩ Bồ Tát Duy Ma thuở xưa, nhân vật được xem như là lý tưởng nhất, là danh xưng của một bộ kinh đặc trưng trong văn học Phật Giáo Đại Thừa, đó là Duy Ma Cật Sở Thuyết Kinh. Nhờ tính đa văn, biện tài xuất chúng làm cho các vị thánh đệ tử của Phật thán phục trí tuệ của ông.

Cách tịnh xá Kỳ Viên (Jetavana) không xa có hai nền tháp cũ gần nhau khoảng 100m, đó là nền nhà của ông Cấp Cô Độc (Anāthapindika) và nền tháp của tôn giả Vô Não (Angulimala). Riêng nền tháp của tôn giả Angulimala không còn nguyên vẹn như nền nhà của Cấp Cô Độc mà nó chỉ là một khối gạch cũ với nhiều đường hầm và lối đi lỏm chỏm đá gạch. Người quanh vùng thường gọi tháp này với tên địa phương là tháp Kacchi Kuti.

Trên quãng đường đi đến Linh Thứu sơn khoảng 2 km từ tinh xá Trúc Lâm có một bờ tường đá dày 2m, nằm bên trái cách con đường chính chừng 30 m, hình chữ nhật, dài khoảng 100m, rộng độ 70m, đó là nhà tù giam vua Tần Bà Sa La thuở xưa. Từ vị trí này, chúng ta nhìn thấy xa xa thấp thoáng tháp Hòa Bình trên đỉnh Sonagiri và chóp núi Linh Thứu, cách chừng 5 km bằng đường chim bay, khoảng 7 km đi đường lộ nhựa.

Banyan Park tại Kapilavatthu; điểm đầu câu chuyện Mahāpajāpati trong AN 8.51.

Khu kết tập kinh điển lần thứ II Ảnh: Tâm Bửu Vừa qua đoạn đường đất gồ ghề trong một vùng quê hẻo lánh, nếu trời mưa thì không cách nào có thể đến nơi được, đó chính là địa điểm diễn ra cuộc kết tập kinh điển lần thứ hai, khoảng 100 năm sau Phật Niết Bàn. Nỗi buồn về ngôi nhà của Ngài Duy Ma Cật chưa hết niềm vương vấn, lại phải chứng kiến cảnh xâm chiếm bất hợp lệ của ngoại đạo đó là đền thờ Ấn giáo nằm giữa mô đất được cho là nơi lịch sử mà bảy trăm vị thánh tăng tập trung kết tập kinh điển còn gọi là Thất Bách Kết Tập. Và từ cuộc kết tập kinh điển này, Phật giáo chia thành hai bộ phái: Thượng Toạ Bộ (Theravāda) và Đại Chúng Bộ (Mahasanghika).

Trụ đá vua A Dục và tháp thờ Xá Lợi Phật, đánh dấu nơi thành lập Ni đoàn. Ảnh: Tâm Bửu Đức Phật trở lại Tỳ Xá Ly nhiều lần sau đó, thường ngự tại tinh xá Trùng Cát. Nhiều bộ kinh được thuyết tại nơi này như Mahali, Mahasihanadas, Cula Saccaka Mahasaccaka...

MN 116 đặt bối cảnh tại núi Isigili gần Rājagaha và giải thích tên núi. Dữ liệu kinh văn không tự xác nhận việc đồng nhất Isigili với một ngọn núi hiện đại cụ thể.

Tương truyền núi Linh Thứu là nơi bế quan tu luyện của Nhiên Đăng Cổ Phật, sau khi thành đạo rồi Ngài mới đến núi Nga Mi, cho nên có câu “trước có Linh Thứu, sau có Nga Mi”. Toàn bộ miếu mạo với lối kiến trúc hoành tráng, khí thế hùng vĩ, nhưng phòng chùa vỏn vẹn chỉ có 108 gian, nhưng lại là Thánh địa Phật giáo tương đối hoàn chỉnh của Lô Sơn. Trước giải phóng, trọn năm nhang đèn quyện tỏa, chuông trống vang rền, kẻ buôn người bán ra vào tấp nập, náo nhiệt lạ thường. Sau này, nhân phá trừ mê tín, toàn bộ chùa viện đều bị phá hủy, hiện nay khách hành hương đã xây dựng lại ngôi tự viện thật giản dị, hương khói nhang đèn cũng dần dần hưng thịnh.

Paṇḍava được MN 116 gọi tên trong nhóm núi quanh Rājagaha. Mốc vùng giúp định hướng địa lý; không nên dùng nó để xác định một đỉnh núi hiện đại khi chưa có đối chiếu riêng.

MN 116 nêu Vebhāra trong nhóm núi quanh Rājagaha cùng Paṇḍava, Vepulla, Gijjhakūṭa và Isigili. Kinh xác nhận tên núi, không xác nhận tọa độ khảo cổ hiện đại.

DN 21 đặt núi Vediya ở phía bắc làng Ambasaṇḍa; đây là parent tự nhiên của hang Indasāla.

MN 116 liệt kê Vepulla trong nhóm núi quanh Rājagaha. SN 15.20 bàn về tên núi và các thế hệ cư dân để minh họa vô thường; cần phân biệt núi được nói đến với nơi Đức Phật đang thuyết pháp.

Nước Avantī

Nước Ālavī

Assaka/Aśmaka được liệt kê trong mười sáu đại quốc. Tư liệu Pāli liên hệ Assaka với Godāvarī và Bà-la-môn Bāvarī; việc đồng nhất các tên đô thị, vùng lãnh thổ hiện đại còn cần thận trọng.

Nước Bạt-kỳ (Vajji)

Ceti/Cedi xuất hiện trong danh sách mười sáu đại quốc và trong địa lý kinh điển Pāli. Phạm vi lãnh thổ thời Đức Phật chưa thể phục dựng chắc chắn; không xem mốc vùng là vị trí một kinh đô đã xác định.

Gandhāra là một trong mười sáu đại quốc ở miền tây bắc. Takkasilā là đô thị nổi tiếng gắn với vùng; mốc bản đồ dùng để định hướng, không mô phỏng biên giới quốc gia hiện đại.

Kamboja xuất hiện trong danh sách mười sáu đại quốc. Tư liệu địa lý đặt vùng này ở tây bắc, trong quan hệ với Gandhāra; bản đồ chỉ cung cấp mốc vùng rộng, không xác nhận một kinh đô hay ranh giới cụ thể.

Nước Kasi

Maccha/Matsya là một trong mười sáu đại quốc. Nghiên cứu địa lý thường liên hệ vùng này với Jaipur–Alwar ở Rajasthan; mốc hiện tại chỉ định hướng khu vực, không phải đường biên được chứng thực.

Nước Pañcāla nơi có Tăng Già Thi sự kiện Đức Phật bay lên cung trời Tusita độ mẫu thân

Sūrasena thuộc mười sáu đại quốc, với trung tâm Madhurā/Mathurā bên sông Yamunā. Cần phân biệt địa điểm đô thị Mathurā với lãnh thổ Sūrasena rộng hơn.