Vesali - Nơi kiết tập kinh điển lần thứ hai| Giác Ngộ Online

Tên gọi Vesali phát xuất từ tên vị vua Vishal thuộc triều đại Mahabharata. Nó là kinh đô của vương quốc Licchavi, được xem là nhà nước cộng hòa đầu tiên trên thế giới. Có rất nhiều văn bản đề cập đến Vesali được tìm thấy trong Phật giáo cũng như Kỳ-na giáo (Jainism), và dựa trên những văn bản này thì Vesali đã thiết lập chế độ cộng hòa của mình vào thế kỷ thứ VI trước Tây lịch. Vào thời Đức Phật, Vesali là một thành phố lớn, dân chúng đông đúc, rất thịnh vượng và phát triển. Kinh thành như được mô tả là gồm có ba vòng, được bố trí tháp canh tại những lối vào rất kiên cố. Bấy giờ Vesali là vùng đất có sự hiện diện của nhiều tôn giáo, đặc biệt trong đó có Bà-la-môn và Kỳ-na giáo. Đức Phật sau khi xuất gia, đã gặp hai vị đạo sư Alara Kalama và Udraka Ramputra ở đây và đã tu học theo pháp môn của hai vị này, nhưng sau đó nhận thấy pháp môn của họ không đưa đến giải thoát thực sự nên đã từ bỏ ra đi.

Đức Phật đã có hai mùa an cư tại Vesali. Lần đầu Ngài trú tại Mahavana Kutagarshala, năm thứ 5 sau khi Ngài chứng đắc đạo quả. Trong lần này, bà Mahaprajapati Gautami cùng với năm trăm nữ nhân Sakya từ Ca-tỳ-la-vệ đã tìm đến xin Đức Phật cho họ được xuất gia. Và sau lời thưa thỉnh của Tôn giả Ananda, đến lần thứ ba, Đức Phật đã đồng ý cho họ xuất gia kèm theo những điều kiện được chế định, mục đích ngăn chặn những vấn đề không tốt sẽ xảy đến với họ và Tăng đoàn về sau. Như vậy tại Vesali này, Giáo đoàn Ni lần đầu tiên được thiết lập, và cũng có thể nói rằng đây là cộng đồng nữ tu đầu tiên trên thế giới.

Lần du hóa thứ hai của Đức Phật đến Vesali là vào năm thứ 46 sau khi Ngài giác ngộ. Trong lần này, Đức Phật an trú tại Belugama, và cũng trong lần này Ngài thông báo sẽ nhập Niết-bàn sau ba tháng tại Kusinagar. Điều này được mô tả rất chi tiết trong các kinh Mahaparibibbana, Mahasudassana và Janvalava.

Cũng tại Vesali, Liên Hoa Sắc (Amrapali), một kỹ nữ nổi tiếng xinh đẹp đã quy y theo Đức Phật; và bà đã cúng dường cho Đức Phật khu vườn xoài của mình để làm nơi cư trú cho Tăng chúng. Một số người cho rằng khu vườn xoài này ngày nay nằm ở ngôi làng Amvara. Liên Hoa Sắc cũng được nói đã xây dựng ở khu vườn xoài này một ngôi tinh xá. Ngài Pháp Hiển khi đến đây vào đầu thế kỷ thứ V có đề cập đến ngôi tinh xá này. Liên Hoa Sắc có một người con trai tên là Vimala Kundaka. Vimala xuất gia theo Đức Phật và trở thành một vị Trưởng lão xuất chúng. Còn Liên Hoa Sắc, với nỗ lực tinh tấn, sau một thời gian gia nhập vào Giáo đoàn Ni, cũng đã chứng được Thánh quả.

Đức Phật có lẽ viếng thăm Vesali nhiều lần bên cạnh hai lần an cư mùa mưa như các luận giải đã đề cập, vì căn cứ vào Luật tạng thì có nhiều giới luật đã được Đức Phật chế định tại Vesali trong những bối cảnh khác nhau. Trong các giới luật được chế định tại đây, có điều luật quy định ba y cho người xuất gia. Đức Phật cũng thuyết giảng nhiều bài kinh tại Vesali, trong đó có thể nhắc đến những kinh quan trọng như Mahasaccaka (Đại kinh Saccaka, số 36, Trung bộ kinh), Culasaccaka (Tiểu kinh Saccaka, số 35, Trung bộ kinh); Sunakkhata (Tiểu kinh Sư tử hống, số 105, Trung bộ kinh); Ratana (Tương ưng bộ)…. Và có một bài kinh rất quen thuộc ở trong Đại phẩm (Tương ưng kinh) được Đức Phật thuyết tại Vesali, nói về sự bất tịnh của thân thể. Và các Tỳ-kheo sau khi nghe bài kinh này, vì chưa hiểu thấu đáo, đã tự hủy hoại thân mạng. Điều Đức Phật hoàn toàn không đồng ý.

Bên cạnh các kinh thuộc hệ văn hệ Pāli, kinh Duy Ma Cật  (Vimalakīrtinirdeśa) thuộc văn hệ Đại thừa cũng được Đức Phật thuyết giảng tại Vesali. Tuy nhiên, bài kinh này được cho là xuất hiện vào khoảng thế kỷ thứ II sau Tây lịch. Và nếu như điều kiện kinh tế, xã hội được phản ảnh trong bộ kinh này là trung thực, thì Vesali vào thế kỷ thứ hai vẫn còn rất thịnh vượng.

Tại Vesali Đức Phật cũng tiếp độ rất nhiều đệ tử xuất gia, và hầu hết họ đều thuộc tầng lớp cao ở đây. Việc nhiều quý tộc Licchavi cũng như Bà-la-môn xuất gia theo Đức Phật cho thấy rằng bấy giờ Phật giáo được tầng lớp cao ở đây đón nhận nhiệt thành. Nhưng điều đó cũng cho thấy một vấn đề khác, là sau khi Vesali thất thủ, tầng lớp quý tộc theo đó mất hết quyền lực và tài sản, thì Phật giáo cũng suy yếu dần ở vùng đất này. Trong các nguyên nhân dẫn đến sự suy tàn của Phật giáo Ấn Độ có nguyên nhân “thành thị hóa” của Phật giáo, tức là Phật giáo quá tập trung vào thành thị mà thiếu sự quan tâm đến vùng nông thôn. Điều này không phải không có lý. Những người hoằng pháp thời này không thể không nghĩ đến điều này.

Tháp thờ Xá lợi Phật ở Vesali.

Sau khi Đức Phật diệt độ, những người Licchavi ở Vesali đã đến vương quốc của dòng tộc Malla để thỉnh một phần xá-lợi của Ngài. Họ cho dựng tháp để tôn thờ xá-lợi, và ngôi tháp này đã được ngài Huyền Trang nhắc đến trong ký sự của mình khi đến chiêm bái nơi đây. Vesali cũng là nơi đã cất giữ y bát của Đức Phật. Khi Đức Phật rời nơi này để đến nhập diệt ở Kusinagar, những người Licchavi và dân chúng sụt sùi rơi lệ đi theo Ngài. Đức Phật vì không muốn họ đi theo nên đã trao bình bát và khuyên họ hãy trở lại Vesali. Thần dân Vesali đã mang lấy y bát của Thế Tôn và quay trở lại kinh thành. Bình bát này cũng được ngài Pháp Hiển nhắc đến. Trong khi ở Sri Lanka, ngài Pháp Hiển nghe một Tăng sĩ người Ấn nói rằng, bình bát của Đức Phật vốn được cất giữ ở Vesali, nhưng sau đó được đưa đến Magadha (Ma-kiệt-đà). Nhưng nguyên nhân vì sao bình bát được đưa đến đó thì vẫn không được nói. Kunningham thì cho rằng bình bát do vua Kanishka hoặc người nối ngôi Huvishka mang đi.

Sau thời Đức Phật, Vesali đã bị A-xà-thế (Ajatasattu) nước Magadha đánh chiếm. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến cuộc chiến này nhưng trong đó kinh tế là yếu tố quyết định, vì cả Vesali và Magadha đều nằm cận sông Hằng, cùng hưởng những nguồn lợi do dòng sông mang lại, đặc biệt là cửa ngõ giao thương. Về sau người kế vị A-xà-thế là Nandivardhan đã thiết lập kinh đô của Magadha tại Vesali. Magadha đã cai trị Vesali cho đến thời kỳ Shunga Vansha, sau đó những người Licchavi đã giành lại được vương quốc của mình.

Một trăm năm sau khi Đức Phật diệt độ, Vesali là nơi đã diễn ra kỳ kiết tập thứ hai. Kỳ kiết tập này được tổ chức tại Valikarama do có sự tranh cãi về mười vấn đề do những người Vijjiputtaka khởi xướng. Kỳ kiết tập này được đề cập trong Luật tạng, trong những sử ký của Sri Lanka và một vài tác phẩm của Tây Tạng. Sự việc liên quan đến những tranh cãi về việc sửa đổi một số giới luật. Một số Tỳ-kheo thì muốn giữ nguyên những gì Đức Phật đã dạy. Trong khi một số Tỳ-kheo khác muốn thay đổi một số điều luật để cho phù hợp với hoàn cảnh xã hội, nhất là những điều kiện kinh tế tại một nước như Vesali.

Kỳ kiết tập này được xem là đánh dấu một sự kiện quan trọng. Chính từ đây Phật giáo đã hình thành nên hai bộ phái chính: Đại chúng bộ (Mahasanghika) và Thượng tọa bộ (Sthaviravāda). Đại chúng bộ thì phát triển về vùng Bắc Ấn. Còn Thượng tọa bộ thì sinh hoạt ở vùng Nam Ấn. Sự phân chia này chỉ do những bất đồng về giới luật, còn giáo nghĩa thì vẫn còn thống nhất. Tuy vậy đó cũng là cơ sở để hình thành nên hai truyền thống Phật giáo về sau.

Sau kỳ kiết tập lần thứ hai, lịch sử về Vesali không được biết đến mãi cho đến thế kỷ thứ III trước Tây lịch, khi vua Ashoka đến chiêm bái nơi này. Vesali nằm trên con đường từ Pataliputta (Hoa Thị thành) đi Capilavastu, và vua Ashoka có thể đã đi theo con đường mà Đức Phật đã đến Kusinagar. Tại Vesali nhà vua đã viếng thăm tháp Ardhanga thờ Tôn giả Ananda và cho dựng một trụ đá ở đó. Trên đầu trụ đá có tượng một con sư tử, mặt hướng về Kusinagar, nơi Đức Phật nhập Niết-bàn. Ashoka cũng cho xây ở đây một ngôi tháp và đã đem một phần xá-lợi của Đức Phật ở Vesali về đây thờ.